Bellek
Özet
Bellek, tarihsel süreçte Platon ve Aristo’nun bilinçli hatırlama vurgusından Descartes ve James’in sınıflandırmalarına, Ebbinghaus’un anlamsız hecelerle yürüttüğü ilk deneysel çalışmalardan Miller, Atkinson, Shiffrin, Craik ve Lockhart’ın bilgi işleme modellerine kadar geniş bir çerçevede ele alınmıştır. Genel kabul gören sınıflandırmaya göre bellek; çevresel uyarıcıları anlık tutan duyusal bellek, bilgileri geçici süre saklayan ve kümeleme stratejisiyle kapasitesi artırılabilen kısa süreli bellek, bilgileri aktif biçimde işleyen çalışma belleği ve bilgileri yaşam boyu saklama olanağı sunan sınırsız kapasiteli uzun süreli bellekten oluşmaktadır. Uzun süreli bellek; kişisel yaşantıları içeren epizodik ve kavramsal bilgileri kapsayan semantik bellekten oluşan açık bellek ile motor becerileri içeren işlemsel bellek, hazır hale getirme (priming) ve koşullanma süreçlerini kapsayan örtük bellek olarak iki ana bölüme ayrılmaktadır. Belleğin temel işleyiş süreçleri bilgiyi temsile dönüştüren kodlama, hiyerarşik veya ağ modelleriyle gerçekleşen depolama ve zihinde saklanan bilgiye ulaşmayı sağlayan geri getirmedir. Bu bilişsel süreçlere beynin korteks, beyincik, hipokampus ve prefrontal korteks gibi temel yapıları aracılık etmektedir. Nöropsikolojik bellek değerlendirmesinde ise Öktem-SBST, California Sözel Öğrenme Testi, Wechsler Mantıksal Bellek ve Rey-Osterrieth Karmaşık Şekil Testi gibi çeşitli sözel ve görsel ölçüm araçlarından faydalanılmaktadır.
Memory has been examined within a broad framework ranging from the conscious recollection emphasis of Plato and Aristotle to the classifications of Descartes and James, from Ebbinghaus's pioneering experimental studies with nonsense syllables to the information processing models of Miller, Atkinson, Shiffrin, Craik, and Lockhart. According to the widely accepted classification, memory consists of sensory memory holding environmental stimuli momentarily, short-term memory storing information temporarily with capacity enhanced by chunking strategies, working memory actively processing information, and long-term memory offering unlimited capacity for lifelong storage. Long-term memory is divided into two main categories: explicit memory, comprising episodic memory for personal experiences and semantic memory for conceptual knowledge; and implicit memory, covering procedural memory for motor skills, priming, and conditioning processes. The fundamental operations of memory are encoding, which converts information into representations; storage, occurring through hierarchical or network models; and retrieval, enabling access to stored mental information. Key structures of the brain such as the cortex, cerebellum, hippocampus, and prefrontal cortex mediate these cognitive processes. In neuropsychological memory assessment, various verbal and visual instruments are utilized, including the Öktem-SBST, California Verbal Learning Test, Wechsler Logical Memory, and the Rey-Osterrieth Complex Figure Test.
Referanslar
Ackerman, P. C., Beier, M. E. & Boyle, M. O. (2005). Working memory and intelligence: Same or different constructs? Psychological Bulletin, 131, 30-60. Doi: 10.1037/0033-2909.131.1.30
Akdemir, A., Cangöz, B., Örsel S. et al. (2007). Hafif kognitif bozukluğu olan hastalarla Alzheimer tipi demans hastalarının örtük bellek performansı açısından karşılaştırılması. Türk Psikiyatri Dergisi, 18 (2), 118-128.
Arslan, H. & Ergün, U. (2018). Bellek. Emre Kumral (Ed.), Klinik nöropsikoloji ve nöropsikiyatrik hastalıklar içinde (s. 175-261). Ankara: Güneş Tıp Kitapevleri.
Atkinson, R. C. & Shiffrin R.M. (1968). Human memory: A proposed system and its control processes. Kenneth Wartinbee Spence & Janet Taylor Spence (Eds.), The psychology of learning and motivation. New York: Academic Press.
Baddeley, A. D. (2003). Working memory: Looking back and looking forward. Nature Reviews/Neuroscience, 4, 829-839. Doi: 10.1038/nrn1201
Baran, Z., Cangöz, B. & Salman, F. (2015). Duygusal bağlam eşikaltı ve eşiküstü hazırlamayı etkiler mi? Türk Psikiyatri Dergisi, 26, 1-9.
Barry, E. S., Naus, M. J. & Rehm, L. P. (2006). Depression, implicit memory, and self: A revised memory model of emotion. Clin Psychol Rev, 26, 719-745. Doi: 10.1016/j.cpr.2005.06.003
Benjafield, J. G. (1992). Cognition. New Jersey: Simon & Schuster.
Berktaş, F., Kıroğlu O. & Aksu, F. (2017). Antidepresan ilaçların öğrenme ve bellek mekanizmasına etkileri. Arşiv Kaynak Tarama Dergisi, 26 (2), 178-206. Doi: 10.17827/aktd.280538
Brewer, J. B., Zhao, Z., Desmond, J. E. et al. (1998). Making memories: Brain activity that predicts how well visual experience will be remembered. Science, 281, 1185-1187. Doi: 10.1126/science.281.5380.1185
Byrne, J. H. (2008). Learning and memory: Basic mechanisms. In Larry R. Squire, Darwin Berg, Floyd E. Bloom, Sascha Du Lac, Anirvan Ghosh & Nicholas C. Spitzer (Eds.), Fundamental neuroscience (pp. 1133-1152). Amsterdam: Elsevier.
Cangöz, B. (2005). Geçmişten günümüze belleği açıklamaya yönelik yaklaşımlara kısa bir bakış. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 22 (1), 51-62.
Craik, K. J. W. (1947). The theory of human operator in control systems. British Journal of Psychology, 38, 56-61. Doi: 10.1111/j.2044-8295.1947.tb01141.x
Craik, F. I. M. & Lockhart, R. S. (1972). Levels of processing: A framework of memory research. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 11, 671-684. Doi: 10.1016/S0022-5371(72)80001-X
Collins, A. M. & Quillian, M. R. (1969). Retrieval time from semantic memory. Journal of Verbal Learning & Verbal Behavior, 8 (2), 240-247. Doi: 10.1016/S0022-5371(69)80069-1
Davies, R. R., Hodges, J. R., Kril, J. J. et al. (2005). The pathological basis of semantic dementia. Brain, 128(9), 1984-1995. Doi: 10.1093/brain/awh582
Dehn, M. (2008). Working memory and academic learning: assessment and intervention. NJ: John Wiley and Sons.
Dehn, M. (2010). Long-term memory problems in children and adolescents: Assessment, intervention and effective instruction. Hoboken, NJ: John Wiley and Sons.
Delis, D. C., Kramer, J. H., Kaplan, E. et al. (1987). California verbal learning test. San Antonio, TX: Psychological Corp: Harcourt Brace Jovanovich.
Eysenck, M. W. (Ed.). (1991). The blackwell dictionary of cognitive psychology. Cambridge: Basil Blackwell.
Feustel, T. C., Shiffrin, R. M. & Salasoo, A. (1983). Episodic and lexical contributions to the repetition effect in word identification. J Exp Psychol Gen, 112, 309-346. Doi: 10.1037//0096-3445.112.3.309
Fuster, J. (1999). Memory in the cerebral cortex. London: The MIT Press.
Harp, S. F. & Mayer, R.E. (1998). How seductive details do their damage: A theory of cognitive inter-est in science learning. Journal of Educational Psychology, 90 (3), 414-434. Doi: 10.1037/0022-0663.90.3.414
Hu, Y. Hitch, G. J., Baddaley, A. D. et al. (2014) Executive and perceptual attention play different roles in visual working memory: Evidence from suffix and strategy effects. Journal of Experimental Psychology, 4, 1665- 1678. Doi: 10.1037/a0037163
İkier, S. & Gökel, N. (2019). Bellekte dilsel bağlam bağımlılığı sorunlarına düşünce dili hipotezi bir çözüm bulabilir mi? Kaygı, 18 (1), 134-153. Doi: 10.20981/kaygi.529805
İzci, Y. & Erbaş, Y. C. (2015). Hipokampus: Yapısı ve fonksiyonları. Türk Nöroşir Derg, 25 (3), 287-295.
Kane, M. J. & Engle, R. W. (2000). Working memory capacity, proactive inference, and divided attention: Limits on long term memory retrieval. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 26, 336-358. Doi: 10.1037//0278-7393.26.2.336
Karakaş, S. (1996). Nöropsikoloji: Tanımı, faaliyet alanları ve ülkemizdeki durumu. Türk Psikoloji Bülteni, 2 (4), 21-26.
Kaya, A. (Ed.). (2018). Eğitim psikolojisi (10. baskı). Ankara: Pegem Akademi.
Kaynak, H. & Cangöz, B. (2010). Anlık ve gecikmeli örtük bellek yaşlanmadan etkilenir mi? Turkish Journal of Geriatrics, 13 (1), 26-35.
Killcross, S. (2000). The amygdala, emotion and learning. The Psychologist, 13, 502-507.
Lezak, M. D. (1983). Neuropsychological assessment. New York: Oxford University Press.
Markowitsch, H. J. (2000). Neuroanatomy of memory. In Endel Tulving & Fergus Craik (Eds.), The Oxford handbook of memory (pp. 465-484). New York: Oxford University Press.
Mesulam, M. M. (2000). Davranışsal ve kognitif nörolojinin ilkeleri. (İbrahim Hakan Gürvit, Çev.). İstanbul: Yelkovan Yayınları.
Meyers, J. E. & Lange, D. (1994). Recognition subtest for the Complex Figure. The Clinical Neuropsychologist, 8, 153-166. Doi: 10.1080/13854049408401554
Miller, G. A. (1956). The magical number seven, plus or minus two: some limits on our capacity for processing information. Psychological Review, 63, 81-97. Doi: 10.1037/h0043158
Mollahasanoğlu, A. (2002). Normal deneklerde bir grup görsel ve sözel bellek testleri performansına yaş ve eğitimin etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
Osterrieth, P. A. (1944). Le test de copie d'une figure complexe; contribution à l'étude de la perception et de la mémoire [Test of copying a complex figure; contribution to the study of perception and memory]. Archives de Psychologie, 30, 206-356.
Öktem-Tanör, Ö. (2011). Öktem Sözel Bellek Süreçleri Testi (Öktem-SBST) El Kitabı. Ankara: Türk Psikologlar Derneği Yayınları.
Öktem, Ö. (2013). Dört beyin lobu ve işlevleri. Davranışsal nörofizyolojiye giriş içinde (2. baskı, s.46-49). İstanbul: Nobel Tıp Kitapevi.
Öktem, Ö. (2020a). Sinirbilim açısıyla bellek. Oğuz Tanrıdağ (Ed.), Davranış nörolojisi içinde (2. baskı, s. 97-105). İstanbul: Nobel Tıp Kitapevi.
Öktem, Ö. (2020b). Nöropsikolojik değerlendirme. Oğuz Tanrıdağ (Ed.), Davranış nörolojisi içinde (2. baskı, s. 15-29). İstanbul: Nobel Tıp Kitapevi.
Özakpınar, Y. (1997). Hafıza yanılmalarının doğuşu ve iki ayrı hafıza kodu teorisi. İstanbul: Kubbealtı.
Peterson, L. & Peterson, M. J. (1959). Short-term retention of individual verbal items. Journal of Experimental Psychology, 58 (3), 193-198. Doi: 10.1037/h0049234
Rey, A. (1941). L'examen psychologique dans les cas d'encéphalopathie traumatique. (Les problems.) [The psychological examination in cases of traumatic encepholopathy. Problems]. Archives de Psychologie, 28, 215-285.
Roediger, H. L. & Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning. Psychological Science, 17, 249-255. Doi: 10.1111/j.1467-9280.2006.01693.x
Schacter, D. L. (1995). Implicit memory: A new frontier for cognitive neuroscience. Michael S. Gazzaniga (Ed.). London: The MIT Press.
Schacter, D. L., Wagner, A. D. & Buckner, R. L. (2000). Memory system of 1999. In Endel Tulving & Fergus Craik (Eds.), The Oxford handbook of memory (pp. 627-643). New York: Oxford University Press.
Simons, J. S. & Spiers, H. J. (2003). Prefrontal and medial temporal lobe interactions in long-term memory. Nature Reviews Neuroscience, 4 (8), 637-648. Doi: 10.1038/nrn1178
Squire, L. R., Shimamura, A. P. & Graft, P. (1987). Strength and duration of priming effects in normal subjects and amnesic patients. Neuropsychologia, 25(1), 195-210. Doi: 10.1016/0028-3932(87)90131-X
Squire, L. R. (2004). Memory systems of the brain: a brief history and current perspective. Neurobiol Learn Mem., 82,171-177. Doi: doi:10.1016/j.nlm.2004.06.005
Solso, R. L., Maclin, M. K. & Maclin, O. H. (2013). Bilişsel psikoloji (5. baskı). (Ayşe Ayçiçeği-Din, Çev.). İstanbul: Kitapevi.
Sözen, D. (2005). SBST Sözel Bellek ve WMS Görsel Bellek Testleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. İstanbul Ticaret Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 4 (8), 73-83.
Sternberg S. (1969). Memory-scanning: Mental processes revealed by reaction-time experiments. American Scientist, 57 (4), 421-457.
Tanrıdağ, O. (2018). Şebekelere ait ve şebekeler arası sendromlar. Temel beyin bilgisi (1. baskı) içinde (s. 145-158). İstanbul: Nobel Tıp Kitapevleri.
Taylor, L. B. (1969). Localization of cerebral lesions by psychological testing. Clinical Neurosurgery, 16, 269-287. Doi: 10.1093/neurosurgery/16.cn_suppl_1.269
Taylor, J. R., Buratto, L. G. & Henson, R. N. (2012). Behavioral and neural evidence for masked conceptual priming of recollection. Cortex, 49, 1511-1525. Doi: 10.1016/j.cortex.2012.08.008
Terry, W. S. (2013). Öğrenme & bellek: Temel ilkeler, süreçler ve işlemler (3. baskı). (Banu Cangöz, Çev.). Ankara: Anı Yayıncılık. (Orijinal çalışma basım tarihi 1996).
Thorn, A. & Page, M. (2009). Interactions between short-term and long-term memory in the verbal domain. New York. Psychology Press.
Tulving, E. & Pearlstone, Z. (1966). Availability versus accessibility of information in memory for words. Journal of Verbal Learning & Verbal Behavior, 5 (4), 381-391. Doi: 10.1016/S0022-5371(66)80048-8
Tulving, E. & Thomson, D. M. (1973). Encoding specificity and retrieval processes in episodic memory. Psychological Review, 80 (5), 352-373. Doi: 10.1037/H0020071
Urgolites Z. J. & Wood, J. N. (2013). Visual long-term memory stores high-fidelity representations of observed action. Psychological Science 24 (4), 403-411. Doi: 10.1177/0956797612457375
Wechsler, D. (1974). Wechsler Memory Scale Manual. San Antonio, TX: The Psychological Corporation.
Yılmaz, S. (2005). Bilgi işleme modeline dayalı bir dersin fen bilgisi öğretmen adaylarının manyetizma konusundaki başarılarına etkisi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 28, 236-243.
