Kayıt Dışı İstihdam, Türleri ve Etkileyen Faktörler
Özet
Bu çalışma, kayıt dışı ekonominin önemli ve büyüyen bir boyutu olan kayıt dışı istihdamın tanımını, türlerini ve bu olguyu etkileyen temel faktörleri ulusal ve uluslararası literatür ışığında incelemektedir. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), OECD ve Türkiye'deki resmi kurumların (TÜİK ve SGK) tanımlarına göre kayıt dışı istihdam; yasal mal ve hizmet üretim faaliyetlerinin vergi, sosyal güvenlik ve iş hukuku mevzuatından kısmen veya tamamen gizlenerek yürütülmesidir. Çalışmada sunulan verilere göre Türkiye'de genel kayıt dışı çalışma oranı 2003 yılındaki %51,75 seviyesinden 2020 yılında %30,59'a gerilemiş olsa da tarım sektöründe %83,46 ile halen son derece yüksek seyretmektedir. Kayıt dışı istihdam serbest ve ücretli çalışma olarak ikiye ayrılmakta; ücretli kayıt dışılık ise çalışanın kuruma hiç bildirilmemesi, kazancın veya çalışma günlerinin eksik gösterilmesi ve yasal kapsam dışılık şeklinde ortaya çıkmaktadır. Kayıt dışılığı tetikleyen unsurlar ekonomik (enflasyon, krizler, işsizlik, yoksulluk), sosyal (iç/dış göç, düşük eğitim, esnek çalışma), yasal (yüksek vergi ve prim yükü, karmaşık yasal dil) ve siyasi (yoğun bürokrasi, sık tekrarlanan af yasaları, yetersiz denetim ve kurumlar arası koordinasyon eksikliği) faktörler olarak sınıflandırılmaktadır. Sonuç olarak kayıt dışı istihdam; çalışanları sosyal güvenlik ve yasal haklardan mahrum bırakmakta, kamu maliyesi ile SGK'nın aktüeryal yapısını bozmakta, işverenler açısından ise ağır idari para cezaları ve devlet teşviklerinden mahrum kalma riskleri oluşturmaktadır.
This study examines the definition, types, and key factors affecting informal employment—a significant and growing dimension of the informal economy—in light of national and international literature. According to definitions by the International Labour Organization (ILO), OECD, and official institutions in Turkey (TURKSTAT and SGK), informal employment is the execution of legal goods and service production activities while partially or completely concealing them from tax, social security, and labor law regulations. Data presented in the study indicates that although the overall informal employment rate in Turkey decreased from 51.75% in 2003 to 30.59% in 2020, it remains exceptionally high in the agricultural sector at 83.46%. Informal employment is divided into self-employment and paid employment; paid informality manifests as non-declaration of employees to the institution, under-reporting of earnings or working days, and legal exclusions. Factors triggering informality are classified into economic (inflation, crises, unemployment, poverty), social (internal/external migration, low education, flexible work), legal (high tax and premium burden, complex legal language), and political (intense bureaucracy, frequently repeated amnesties, inadequate inspection, and lack of inter-institutional coordination) factors. Consequently, informal employment deprives workers of social security and legal rights, impairs public finance and the actuarial structure of SGK, and creates risks of severe administrative fines and loss of state incentives for employers.
Referanslar
Alper, Y. (2009), Kayıtdışı istihdam ve sosyal güvenlik reformunun başarısı, Sosyal Güvenlik Dergisi, Sayı:2, (21-32).
Aikaeli, J. & Mkenda, B. K. (2014). Determinants of informal employment: A case of Tanzania’s construction industry. Botswana Journal of Economics, 12(2), 51-73.
Angel-Urdinola, D. F. & Tanabe, K. (2012). Micro-determinants of informal employment in the Middle East and North Africa region.
Aslanoğlu, S. (2008). Türkiye’de kayıt dışı ekonomi ve kayıt dışı ekonomiyi azaltmaya yönelik çözüm önerileri. Muhasebe ve Finansman Dergisi, Sayı: 39, s. 199- 211.
Avrupa Komisyonu (2022). (16.01.2022 tarihinde https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=1323&langId=en adresinden ulaşılmıştır).
Baldemir, E., Gökalp, M. F. &Avcı, A. G. M. (2005). Türkiye'de kayıt dışı ekonominin MIMIC model ile tahminlenmesi, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 10(2).
Bedir, Z. (2019). Romanlar ve kayıt dışı istihdam: İstanbul örneği. Yalova Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yalova.
Bölükbaş, M. (2018). Kayıt Dışı İstihdam ve Genç İşsizlik Ekonomik Büyüme ile İlişkili Olabilir Mi? Türkiye İçin Ekonometrik Bir Analiz, Sosyal Güvenlik Dergisi, 8(2), 75-90.
Cappelen, C. & Muriaas, R. L. (2018). Polish labour migrants and undeclared work in Norway. Scandinavian Political Studies, 41(2), 167-187.
Cuevas, S., Rosario, A., Barcenas, M. L. & Christian, M. (2009). Informal employment in Indonesia. Asian Development Bank Economics Working Paper Series, (156).
Çelik, E. & Güney, A. (2017). Kayıt dışı istihdam olgusu ve türkiye’de kayıt dışı istihdam. İktisadiyat Dergisi, 1(1), 213-248.
Çolak, Ö.F. & Bekmez S. (2007). Kayıtdışı ekonomi ve siyasal tercihler bir oyun teorisi analizi.Ankara: Nobel Yayınları.
Dam, M. M., Ertekin, Ş. & Kızılca, N. (2018). Türkiye’de kayıt dışı istihdamın boyutu: Ekonometrik bir analiz. Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 33(1).
Erdut, Z. (2007). Enformel istihdamın ekonomik, sosyal ve siyasal etkileri. Çalışma ve Toplum Dergisi. 1.
European Commission (2007). Undeclared work in the european union. (09.01.2022tarihindehttps://europa.eu/eurobarometer/surveys/detail/618 17/01/2022 adresinden ulaşılmıştır).
Fidan, H. & Genç, S. (2013). Kayıtdışı istihdam ve kayıtdışı istihdama etki eden mikro faktörlerin analizi: türkiye özel sektör örneği- Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(9), 137-150.
Freije, S. (2001). Informal employment in Latin America and the Caribbean: Causes, consequences and policy recommendations. Primer Seminario Técnico de Consulta Regional sobre Temas Laborales, BID, Ciudad de Panamá.
Gallin, D. (2001). Propositions on trade unions and ınformal employment in times of globalisation. Antipode, 33(3), 531-549.
Güloğlu, T., Korkmaz, A. & Kip, M. (2003). Türkiye'de kayıtdışı istihdam gerçeğine bir bakış, Sosyal Siyaset Konferansları, 45.
Jackson, E. A. (2019). Informal employment. Published in: decent work and economic growth – Encyclopedia of UN Sustainable Development Goals, Springer Nature Publisher, Cham.
Kayıt Dışı İstihdamla Mücadele Projesi, KADİM. (2006). Başbakanlık Genelgesi.(01.02.2022tarihindehttp://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2006/10/20061004-13.htm adresinden ulaşılmıştır).
Kalaycı, C. & Kalan, E. (2017). Türkiye’de kayıt dışı istihdamla mücadele politikalarının analizi. Uluslararası ekonomi, İşletme ve Politika Dergisi. 1(1), 17-34.
Kamalıoğlu, Ç. N. (2014). Kayıt dışı istihdam ve Türkiye’de uygulanan mücadele politikalarının değerlendirmesi. (Basılmamış yüksek lisans tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ankara.
Karadeniz, O. (2011). Türkiye’de atipik çalışan kadınlar ve yaygın sosyal güvencesizlik. Çalışma ve Toplum, 2(29), 83-127.
Kargı, V. (2011). Türkiye’de vergi aflarının vergi gelirlerine etkisi. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 7(13), 101-115.
Kouadio, H. & Gakpa, L. L. (2020). Micro-determinants of informal employment in Cte dIvoire: The role of socio-demographic factors. Journal of Economics and International Finance, 12(3), 95-104.
Köstekli, Ş.İ. (2006). İstihdam stratejileri ve türkiye için model önerisi. İstanbul Sanayi Odası Yayınları. İstanbul.
Meydanal, R. (2008), Kayıtdışı istihdam nasıl azaltılabilir? (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Nebiçavuşoğlu, S. (2017). Sosyal yardımların kayıt dışı çalışmaya etli ve alınabilecek önlemler: merkezefendi ilçesi örneği. (Basılmamış yüksek lisans tezi). Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Denizli.
International Labour Organization (2013). Labour ınspection and undeclared work in the Eu. (18.01.2022 tarihinde https://tinyurl.com/58459ear adresinden ulaşılmıştır).
International Labour Organization (2013a). Strategies for transforming undeclared work ınto regulated work. (30.01.2022 tarihinde ilo.org/beirut/publications/WCMS_210453/lang--en/index.htm adresinden ulaşılmıştır).
International Labour Organization. (2022). Undeclared work in Ukraine: Nature, scope and measures to tackle ıt Workingpaper. (19.01.2022 tarihinde https://tinyurl.com/4x7u6d4f adresinden ulaşılmıştır).
International Labour Organization (2022). (14.01.2022 tarihinde https://metadata.ilo.org/thesaurus/936921656.html adresinden ulaşılmıştır).
Işıklı E.İ. & Evlice, E. (2019). Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Aktif/Pasif Sigortalı Dengesinin Önemi. Toplum Bilimler Dergisi. S:25, 169-189.
İzgi, Ş. (2014). Türkiye’de sosyal güvenlik reformu çerçevesinde kayıt dışı istihdam. (Basılmamış yüksek lisans tezi). Pamukkale Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Denizli.
Organisation for Economic Co-operation and Development (2008). Declarıng Work Or Stayıng Underground: Informal Employment in Seven OECD Countrıes. (29.01.2022 tarihinde oecd.org/els/emp/43244453.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Öçal, M. & Şenel, D. (2021). Türkiye’de kayıtdışı istihdamın bölgesel analizi. Çalışma ve Toplum Dergisi. 1201-1232.
Özcan, Z. (2011). Türkiye’de kayıt dışı istihdam. (Basılmamış yükseklisans tezi). Marmara Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü. İstanbul.
Pfau-Effinger, B. (2017). Informal employment in the poor European periphery. International Journal of Sociology and Social Policy.
Porto, E.D., Elia, L. (2011). Undeclared work and wage ınequality. Dipartimento Di Economia E Statistica Working Paper n. 08-2011.
Sarılı, M.A. (2002). Türkiye’de kayıt dışı ekonominin boyutları, nedenleri, etkileri ve alınması gereken tedbirler. Bankacılar Dergisi, Sayı: 41.
Sastry, N. S. (2004). Estimating İnformal Employment and Poverty In India. New Delhi, India: Human Development Resource Centre.
Savaşan, F., Yardımcıoğlu, F. & Demir, İ. (2016). türkiye’de kayıtdışı ekonomi: zaman serisi ve panel veri MIMIC tahminleri. Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 4(2), 161-201.
Schneider, F. & Enste, D. H. (2000). Shadow economies: Size, causes, and consequences. Journal of economic iteratüre, 38(1), 77-114.
Schneider, F. (2012). The shadow economy and work ın the shadow: what do we (not) know?. Institute of Labor Economics.1-73.
Sosyal Güvenlik Kurumu (2022). (08.01.2022 tarihinde http://www.sgk.gov.tr/wps/portal/sgk/tr/calisan/kayitdisi_istihdam adresinden ulaşılmıştır).
Sosyal Güvenlik Kurumu. SGK İstatistik Yıllıkları. 2020 Yılı. (03.02.2022 tarihinde https://veri.sgk.gov.tr/ adresinden ulaşılmıştır.
Sugözü, İ. H. (2010). Kayıt dışı ekonomi ve Türkiye. Nobel: Ankara.
Şimşek, H., (2014). Atipik istihdam şekillerinin sosyal güvenlik sistemi kapsamında değerlendirilmesi. Sosyal Güvence Dergisi. Sayı: 5.
Yalçın, M. (2021). Covid 19 pandemisinde kadınlarda kayıt dışı istihdam durumu. Asya Studies-Academic Social Studies / Akademik Sosyal Araştırmalar, 5(18), 359-372.
Yaraşır, S. (2013), Vergi afları ve türkiye’deki vergi aflarının değerlendirilmesi, Vergi Dünyası, Sayı 379, Mart, s. 175-187.
Yereli, A. B. & Karadeniz, O. (2004). Kayıt dışı istihdam. Ankara: Odak.
Yücel, E. (2017). Flexible work from past to present Geçmişten bugüne esnek çalışma. Journal of Human Sciences, 14(3), 2818-2826.
Williams, C. C. & Windebank, J. (2002). Informal employment in advanced economies: ımplications for work and welfare. routledge.
Williams,C.C. (2009). Formal and ınformal employment in europe: beyond dualistic representations. European Urban and Regional Studies 2009 16: 147.
4857 Sayılı İş Kanunu
5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu
31419 sayılı Resmî Gazete (10 Mart 2021) Uzatan Çalışma Yönetmeliği
3294 Sayılı Sosyal Yardımlaşmayı Teşvik Kanunu
