İslâm’da Kadın ve Hakları
Özet
Bu çalışma, İslâm’ın kadın hakları ve sorumluluklarına ilişkin temel ilkelerini, Kur’ân-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in uygulamaları ışığında ele alarak tarihsel süreçteki dönüşümleri incelemektedir. İslâm dini, kadını cinsiyet ayrımı gözetmeksizin insan olma bakımından erkekle ontolojik olarak eşit kabul etmiş, üstünlüğün yalnızca takvada olduğunu açıkça vurgulamıştır. Cahiliye anlayışının ve önceki geleneklerin aksine kadına bağımsız hukuki şahsiyet, hak ve eda ehliyeti tanınarak mülk edinme, kendi malları üzerinde serbestçe tasarrufta bulunma, eş seçimi yapma ve rızası dışında zorla evlendirilmeme hakları tam olarak güvence altına alınmıştır. Evlilik birliğinde denklik (kefâet) ilkesi gözetilmiş; tefviz-i talâk, hul’ ve yargısal tefrik gibi hukuki yollarla kadının boşanma hakkı korunmuştur. Miras hukukunda kadının erkek kardeşine kıyasla farklı pay alması, erkeğin ailenin tüm geçimini üstlenme yükümlülüğü (infak ve mehir) gibi mali sorumluluk dengesiyle (nimet-külfet ilkesi) açıklanmaktadır. Şahitlik konusunda ise borç ilişkilerine dair iki kadın şahit düzenlemesi, kadını hukuken kısıtlamayı değil adaleti tam sağlamayı ve yanılmayı önlemeyi amaçlayan dönemsel ve irşad niteliğinde bir uygulamadır. Hz. Peygamber sonrasındaki dönemlerde örfi ve dar yorumların etkisiyle kadınların toplumsal hayattan uzaklaştırılması dinsel ilkelerden ziyade sosyo-kültürel şartlardan kaynaklanmıştır. Sonuç olarak İslâm, kadına adalet, özgürlük ve insan onuru temelinde saygın bir konum kazandırmıştır.
This study examines the fundamental principles of Islam regarding women's rights and responsibilities in light of the Holy Quran and the practices of the Prophet Muhammad, analyzing historical transformations. Islam considers women ontologically equal to men as human beings without gender discrimination, emphasizing that superiority lies solely in piety (taqwa). Contrary to Jahiliyyah perceptions and previous traditions, women were granted independent legal personality and full capacity for rights and legal action, fully guaranteeing their rights to acquire property, freely dispose of their assets, choose a spouse, and not be forced into marriage against their consent. The principle of equivalence (kefaet) in marriage was observed, and women's right to divorce was safeguarded through legal mechanisms such as tafwid al-talaq, khul', and judicial separation (tefrik). In inheritance law, the variance in shares compared to male siblings is explained by the balance of financial responsibilities (the principle of benefit vs. burden), as men bear the obligation to maintain the family (infak and dower). Regarding testimony, the requirement of two female witnesses in debt transactions was a contextual and advisory measure aimed at ensuring complete justice and preventing oversight rather than restricting women legally. The exclusion of women from social life in post-Prophetic periods due to customary and narrow interpretations stemmed from socio-cultural conditions rather than core religious principles. Consequently, Islam granted women a dignified position founded on justice, freedom, and human dignity.
Referanslar
Acar, H. İ. (2000). İslâm hukukunda evliliğin sona ermesi. Erzurum: Ekev Yayınları.
Acar, H. İ. (2017). İslâm aile hukuku. İstanbul: Ensar Neşriyat.
Acar, İ. (2002). İslâm ceza hukukunda kadının şahitliği. İslâmiyât III, (2).
Akdemir, S. (1991). Tarih boyunca ve Kur’an-ı Kerim’de kadın. İslâmi Araştırmalar Dergisi, (5/4), Ankara 1991.
Aktan, H. (1997a). ”Kefâet”. İslâm’da inanç ibadet günlük yaşayış ansiklopedisi. (3), İstanbul: MÜİFAV Yayınları.
Aktan, H. (1997b). "Talak". İslâm’da inanç ibadet günlük yaşayış ansiklopedisi. İstanbul: MÜİFAV Yayınları.
Aktan, H. (1991). Mukayeseli islâm miras hukuku. İstanbul: İşaret Yayınları.
Amulî, C. (1996). Celâl ve cemâl aynasında kadın. (çev:Ejder Okumuş), İstanbul: İnsan Yayınları.
Arı, A. (2018). İslâm miras hukuku. İstanbul: Pınar Yayınları.
Ateş, S. (1996). İslâm’da kadın hakları. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat.
Aydın, M. A.(2001). “Kadın”. TDV İslâm Ansiklopedisi. (24:86-94), İstanbul: TDV Yayınları.
Aydın, M. A. (2014). İlmihal II (Aile Hayatı) . Ankara: TDV Yayınları.
Bardakoğlu, A.&,Çağrıcı, M. (19917). ” Kadın”. İslâm’da inanç ibadet günlük yaşayış ansiklopedisi. (2), İstanbul: MÜİFAV Yayınları.
Bardakoğlu, A. (1997). “Hanefi Mezhebi”, TDV İslam Ansiklopedisi (16:21-27), İstanbul:TDV Yayınları.
Böke Gümüş, E. (2013). İslâm hukukunda tek taraflı hukukî işlemler, İstanbul: Ensar Neşriyat.
Cin, H.&Akyılmaz,G. (20023). Türk hukuk tarihi. Konya: Sayram Yayıncılık.
Çolak, A. (2018). İslâm aile hukuku. İstanbul: Ensar Neşriyat..
Dalgın, N.(2001). İslâm hukukunda boşama yetkisi. İstanbul: MÜİFAV Yayınları.
Ebu Zehra, M. (1957). el-Ahvalü’şşŞahsiyye. Kahire: Darü’l-Fikru’l-Arabi.
Efe, A. (2011). İslâm miras hukukunda kadın-erkek hisselerinin farklı oluşu üzerine bir değerlendirme, İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi, (18).
Erdoğan, M. (2008). Tesettür meselesinden türban sorununa. İstanbul: İz Yayıncılık.
Fidan, H. (2004), Çağdaş sorunlar bağlamında islâm ve kadın. İslâm’a Giriş Evrensel Mesajlar, Ankara:DİB Yayınları.
Gümüş, E. (1999). İslâm hukukuna göre eşler arasında denklik”. (Yüksek Lisans Tezi), Sakarya Ü.S.B.E.
Görgülü, Ü. (2020). Kur’an ve sünnet perspektifinden kadın. İslam penceresinden kadın, Ankara: DİB Yayınları.
Heyet, (2008). Aileye ilişkin Sorunlar İstişare Toplantısı 20-22 Aralık 2008, Ankara.
İbn Âbidin, M. (1983). Reddü’l-muhtar, (çev:Ahmet Davutoğlu), İstanbul: Şamil Yayınevi.
İbn Hazm, (ty). el-Muhalla,. Kahire: İdaretü’t-Tıbaati’l-Müniriyye.
İbn Kudâme, (1984). el-Muğnî, Beyrut: Darü’l-Kütüb’il-Arabi.
İbn Manzur, (ty) Lisânu’l-Arab, Beyrut: Dâru’s-Sadır.
Kahveci, N.(2019). İslâm aile hukuku, İstanbul: Hikmetevi Yayınları.
Karaman, H.(1995). İslâm’da kadın ve aile. İstanbul: Ensar Neşriyat.
Karaman, H.(1996). İslâm’ın ışığında günün meseleleri, İstanbul: Yeni Şafak.
Karaman, H. (1991). Kadının şahitliği, örtünmesi ve kamu görevi, İslâmi Araştırmalar Dergisi, (5/ 4), Ankara. 287.
Karaman, H.& Çağrıcı, M.& Dönmez, İ. K.& Gümüş, S. (2003). Kur’an yolu türkçe meal ve tefsir. Ankara: DİB Yayınları.
Karslı, H. İ. (2003). Kur’an yorumlarında kadın. İstanbul: Rağbet Yayınları.
Kâsânî, A. (1982). Bedâiu’s-Sanâi. Beyrut: Daru’l-Kitabu’l-Arabî.
Kazıcı, Z. (1993). Hz. Muhammed’in eşleri ve aile hayatı, İstanbul: Çağ Yayınları.
Köksal, F. (1999). Fıkıh ve sosyoloji açısından kadının tanıklığı, MÜSBE (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul.
Kurtubî, (1963). el-Cami’ li ahkâmi’l-kur’an, Kahire: Daru’l-Kutub.
Maşalı, M. (2019). Fikhi düşüncede kadın:geçmişten günümüze bir tasvir denemesi, Kadın Olmak, İstanbul: İz Yayıncılık.
Merğînânî, A. (1980). el- Hidâye. Beyrut: Dâru’l-Fikr.
Mevsılî, A. (1980). El-İhtiyâr. İstanbul:Çağrı Yayınları.
Muhsin, A. V. (1997). Kur’an ve kadın. (çev: Nazife Şişman), İstanbul: İz Yayıncılık.
Oğuzman, M.K.&-Dural, M.(1994). Aile hukuku, İstanbul: Filiz Kitabevi.
Sağlam, H. (2013). Kadınların sosyal içerikli ibadetleri ve şahitliği, İstanbul: Ensar Neşriyat.
Şirbînî, M. (1958). Muğni’l-Muhtac, Mısır: yy.
Taberî, (1988). Beyân an te’vili âyi’l-kur’,an, Beyrut: Daru’l-Fikr..
Toksarı, A. (1996). Hz. Peygamber devrinde kadın. Sosyal Hayatta Kadın, İSAV, İstanbul: Ensar Neşriyat.
Topaloğlu, B. (1988). İslâm’da kadın, İstanbul: Yağmur Yayınları.
Yaman, A. (2015). Ahlak ve hukuk ekseninde aile hayatımız, Ankara: DİB Yayınları.
Yavuz, Y. V. (1999). Kur’an’da kadın hak ve özgürlüğü, İstanbul:Bayrak Yayınları.
Yazır, E.H., (ty). Hak dini kur’an dili (Sad: İsmail Karaçam, Emin Işık, Nusrettin Bolelli, Abdullah Yücel), İstanbul: Azim Dağıtım)
Yılmaz, İ. (2018). İslam Hukukunda Kız Çocuğunun Mirastaki Payının Cinsiyet İle Temellendirilmesine Analitik Bir Bakış, CUİFD, 22 (1).
Yiğit, Y. (2000). İslâm ceza hukukunda kadınların şahitliği", Marife, (1/1).
Yiğitoğlu, M. (2019). İslâm aile hukukunda kadının hak ve sorumlulukları, İstanbul: Kitabi Yayınları.
Zeydan, A.(1993). el-Mufassal fi-ahkâm’l-mer’e, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
Zuhaylî, V. (1994), İslâm Fıkhı Ansiklopedisi, İstanbul: Risale Yayınları, IX-X.
