Dezavantajlı Topluluklarda Aile ve Eğitim Sorunlarına Yönelik Okul Sosyal Hizmeti Uygulamaları
Özet
Bu çalışma, dezavantajlı topluluklarda yaşayan ailelerin ve çocukların karşılaştığı eğitsel ile psiko-sosyal sorunlara ekolojik perspektiften yaklaşarak okul sosyal hizmeti uygulamalarına yönelik kavramsal ve pratik bir çerçeve sunmaktadır. Yoksulluk, göç, işsizlik, kalabalık hane yapısı ve toplumsal cinsiyet eşitsizliği gibi olumsuz koşullar, aile işlevselliğini düşürerek çocuklarda okula uyumsuzluk, devamsızlık, düşük akademik başarı ve okul terki gibi ciddi sorunlara yol açmaktadır. Ekolojik yaklaşım temelinde aile ve okul, çocuğun gelişimini ve sosyalleşmesini şekillendiren en kritik sistemler olarak ele alınmakta; bu sistemler arasındaki iletişimin ve iş birliğinin artırılması hedeflenmektedir. Okul sosyal hizmeti; ev ziyaretleri gerçekleştirmek, aile danışmanlığı sunmak, ebeveyn katılımını teşvik etmek, pozitif bir okul iklimi oluşturmak ve toplumsal cinsiyet eşitliğini desteklemek gibi çok yönlü müdahalelerle öğrenciyi ve aileyi güçlendirir. Ayrıca topluluğu harekete geçirerek bireyleri ihtiyaç duydukları sosyal hizmet, sağlık, istihdam ve eğitim kaynaklarına ulaştırır. Okul psikolojik danışmanları, öğretmenler ve okul yöneticileriyle yürütülecek interdisipliner bir ekip çalışması, öğrencilerin esenliğini ve başarısını artırmada hayati önem taşımaktadır. Türkiye’de henüz yaygınlaşmamış ve resmiyet kazanmamış olan okul sosyal hizmeti, birey, aile, okul ve topluluk düzeyinde bütüncül, önleyici ve geliştirici çözümler sunan stratejik bir alandır.
This study provides a conceptual and practical framework for school social work practice by addressing the educational and psychosocial problems faced by families and children living in disadvantaged communities from an ecological perspective. Adverse conditions such as poverty, migration, unemployment, large family structures, and gender inequality impair family functioning, leading to serious challenges for children, including school maladjustment, absenteeism, low academic achievement, and school dropout. Based on the ecological approach, family and school are considered the most critical systems shaping a child's development and socialization, with the aim of enhancing communication and collaboration between them. School social work empowers students and families through multifaceted interventions such as conducting home visits, providing family counseling, encouraging parental involvement, establishing a positive school climate, and supporting gender equality. Furthermore, it mobilizes the community to connect individuals with essential social service, health, employment, and educational resources. Interdisciplinary teamwork involving school counselors, teachers, and administrators plays a vital role in enhancing students' well-being and academic success. Although not yet widely implemented or officialized in Turkey, school social work stands out as a strategic field offering holistic, preventive, and developmental solutions across individual, family, school, and community levels.
Referanslar
Abramson, J. S. & Bronstein, L. R. (2004). Group process dynamics and skills in interdisciplinary teamwork. C. D. Garvin, L. M. Gutiérrez, & M. J. Galinsky (Ed.). Handbook of social work with groups (pp. 384–399). The Guilford Press.
Adeogun A. A. & Olisaemeka-Blessing, U. (2011). Influence of school climate on students’ achievement and teachers’ productivity for sustainable development. US-China Education Review, 8(4), 552-557.
Akçinar, B. (2017). Aile sistemlerinde şiddetin döngüsü. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(4), 40-64. http://www.itobiad.com/tr/pub/issue/30702/327091
Alameda-Lawson, T., Lawson, M. A., & Lawson, H. A. (2010). Social workers' roles in facilitating the collective ınvolvement of low-ıncome, culturally diverse parents in an elementary school. Children & Schools. 32(3), 172-182.
Allen, S. F. & Tracy, E. M. (2004). Revitalizing the role of home visiting by school social workers. Children & Schools, 26(4), 197-208.
Arslan, G., Balkıs, M. (2014). Ergenlikte görülen problem davranışlar ve aile sorunları arasındaki ilişkinin incelenmesi. SDU International Journal of Educational Studies, 1(1), 11-23.
Ateş, F. B., Akbaş, T. (2012). Ergenlerde görülen kural dışı davranışların aile işlevselliği ve yaşam kalitesi açısından incelenmesi. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(2), 337-352.
Aykara, A. (2011). Kaynaştırma eğitimi sürecindeki bedensel engelli öğrencilerin sosyal uyumlarını etkileyen etmenler ve okul sosyal hizmeti. Toplum ve Sosyal Hizmet, 22(1), 63-84. https://dergipark.org.tr/en/pub/tsh/issue/48450/613702
Balkaya-Çetin, A. (2019). Aile dinamikleri. T. Akbaş, N. Ş. Özabacı (Ed). Kuram ve uygulamaları ile aile danışmanlığı (pp. 44-68). Pegem Akademi Yayıncılık.
Baykara-Acar, Y., Acar, H. (2002). Sistem Kuramı, Ekolojik Sistem Kuramı ve Sosyal Hizmet: Temel Kavramlar ve Farklılıklar. Toplum ve Sosyal Hizmet, 13(1), 29-35.
Bayrakçı, M. & Dizbay, S. (2013). Ortaöğretim kurumlarında okul aile birliklerinin okul yönetimine katılım düzeyleri. Sakarya University Journal of Education, 3(1), 98-112.
Bekir-Şimşek, H. (2009). Ankara’nın farklı sosyoekonomik bölgelerinde yaşayan aile bireylerinin aile ilişkilerini algılama durumları. Gazi Üniversitesi Endüstriyel Sanatlar Eğitim Fakültesi Dergisi, 25, 8-26. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/296438
Bellibaş, M. Ş. (2016). Who are the most disadvantaged? Factors associated with the achievement of students with low socio-economic backgrounds. Educational Sciences: Theory & Practice, 16(2), 671-710. doi:10.12738/estp.2016.2.0257
Buz, S. & Uslu, B. (2019). Türkiye’de geçici koruma altındaki Suriyeli bireylerin mesleki eğitimi ve istihdamı: Toplumla sosyal hizmet saha örneği. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(1), 41-54. DOI: 10.18026/cbayarsos.544744
Constable, R. (2009). The Role of the school social worker. C. R. Massat, R. Constable, S. McDonald, J. P. Flynn (Ed.). School social work: practice, policy, and research (Seventh Edition, pp. 3-29). Chicago: Lyceum Books.
Cülha, A. (2020). Dezavantajlı grupların eğitim öğretim hizmetlerinden yararlanma durumlarının paydaş görüşlerine göre incelenmesi. (Yayımlanmamış doktora tezi). İnönü Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı. Malatya.
Çalış, N. (2021). Eğitim, toplum ve sosyal sorunlar. N. Çalış, Z. Karataş (Ed.). Kavramsal ve güncel boyutlarıyla sosyal sorunlar (Güncellenmiş 2 baskı, pp. 113-148). Efe Akademi Yayınevi.
Çöpoğlu, M. (2018). Bir kısır döngü: Dünyada ve Türkiye’de çocuk işçiliği ve işsizlik. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(5). 671-685. DOI: 10.18506/anemon.397136
Dağ, A. (2018). Okul sosyal hizmeti bağlamında ilkokul ortaokul ve lise öğrencilerinin devamsızlık problemleri. Akademik Hassasiyetler, 5(9), 171-194.https://dergipark.org.tr/en/pub/akademik-hassasiyetler/issue/37173/413608
Deveci Şirin, H. (2014). Ailelerde sosyo-demografik-ekonomik değişkenlerin aile yaşam kalitesine etkileri. Anatolian Journal of Educational Leadership and Instruction, 2(1), 31-46. https://dergipark.org.tr/en/pub/ajeli/issue/1522/18709
Drolet, M., Paquin, M., & Soutyrine, M. (2006). Building collaboration between school and parents: Issues for school social workers and parents whose young children exhibit violent behaviour at school. European Journal of Social Work, 9(2), 201-222.
Duman, N. (2016). Okul sosyal hizmetinin tanımı, kapsamı ve çocuk koruma sistemi içindeki yeri. Sosyal Hizmet Dergisi (Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği Yayını), 2014(Okul Sosyal Hizmeti Özel Sayı), 1-7.
Dupper, D. R. (2013). Okul sosyal hizmeti: Etkin uygulamalar için beceri ve müdahaleler (Y. Özkan, E. G. Çifci, Çev.): Maya Akademi Yayın.
Duyan, V. & Özgür-Bayır, Ö. (2016). Sosyal hizmete giriş: Öğrenciler ve uygulayıcılar için bir rehber. Sosyal Çalışma Yayınları.
Eğitim Reformu Girişimi (ERG) (2017). Eğitim İzleme Raporu 2016-2017. Sabancı Üniversitesi. http://www.egitimreformugirisimi.org/wp-content/uploads/2017/03/EIR2016-17_12.10.17.web-1.pdf
Epstein, J. L. (2010). School/family/community partnerships: Caring for the children we share. Phi Delta Kappan, 92(3), 81-96.
Epstein, N. B., Ryan, C. E., Bishop, D. S., Miller, I. W., & Keitner, G. I. (2003). The McMaster Model: A View of Healthy Family Functioning. F. Walsh (Ed.), Normal Family Processes (pp. 581-607). USA: The Guilford Press.
Erbay, E. (2008). Çocuk işçi olmak: Çocuk işçiliğine retrospektif bir bakış. Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği Yayını No:14.
Ercoşkun, M. H. (2020). İlkokul döneminde aile katılımı. A. Karaçöp (Ed.). Teori ve uygulamalarıyla eğitimde aile katılımı (pp. 114-137). Pegem Akademi Yayıncılık.
Erdoğan, Ç. & Demirkasımoğlu, N. (2010). Ailelerin eğitim sürecine katılımına ilişkin öğretmen ve yönetici görüşleri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 16(3), 399-431.
Erim, F. (2020). Kent marjinalliği ve kentsel dışlanma. S. Buz, T. E. Gencer, C. Bolgün (Ed.). Kentsel sosyal hizmet: Kuramdan kentsel ve mekânsal sorunlara, dezavantajlı gruplardan ideal kent ve mekân tasarımına (pp. 145-170). Nobel Akademik Yayıncılık.
Genç, S. Z. (2016). Eğitim sürecinde aile, okul ve toplum. Pegem Akademi Yayıncılık.
Girgin, G. (2020). Çağdaş eğitim sistemlerinde öğrenci kişilik hizmetleri ve rehberlik. A. Kaya (Ed.). Psikolojik danışma ve rehberlik (13. Baskı). Anı Yayıncılık.
Hacıfazlıoğlu, Ö., Karaırmak, Ö., & Öztabak, M. (2015). Göç olgusu bağlamında lise öğrencilerinin aile profilleri ve akademik başarı durumları. Hasan Ali Yücel Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(2), 81-97.
Hampton, C., Heaven, C. (2020). Understanding and describing the community. Community Tool Box. https://ctb.ku.edu/en/table-of-contents/assessment/assessing-community-needs-and-resources/describe-the-community/main
İşmen-Gazioğlu, E. (2015). Gelişim psikolojisinde aile ve okul etkileşimi. H. Ergin ve S. A. Yıldız (Ed.), Gelişim psikolojisi (6. Basım., s. 233-260). Nobel Akademik Yayıncılık.
Jarolmen, J. (2017). Okul sosyal hizmeti: Bir uygulama kılavuzu (Y. Özkan, Çev.). Nika Yayınevi.
Kapçı, E. G. & Hamamcı, Z. (2010). Aile işlevi ile psikolojik belirtiler arasındaki ilişki: erken dönem uyum bozucu şemaların aracı rolü. Klinik Psikiyatri, 13, 127-136
Karaçöp, A. (2020). Eğitimde aile katılımının teorik temelleri. A. Karaçöp (Ed.). Teori ve uygulamalarıyla eğitimde aile katılımı (pp. 1-78). Pegem Akademi Yayıncılık.
Keçeci, G. (2017). Makro sosyal hizmet uygulamasında kullanılan modeller, teknikler ve sosyal hizmet uzmanlarının rolleri. Toplum ve Sosyal Hizmet, 28(1), 187-202. https://dergipark.org.tr/en/pub/tsh/issue/38637/448615
Kelly, M. S. (2008). The domains and demands of school social work practice. New York: Oxford University Press.
Kılıç, A. (2020). Kentsel yoksulluğun dönüşüm dinamikleri ve yansımaları. S. Buz, T. E. Gencer, C. Bolgün (Ed.). Kentsel sosyal hizmet: Kuramdan kentsel ve mekânsal sorunlara, dezavantajlı gruplardan ideal kent ve mekân tasarımına (pp. 171-200). Nobel Akademik Yayıncılık.
Konaklı, T. & Göktürk, Ş. (2018). Aile katılımında alternatif arayışları: İzmit Roman aileleri örneği. Kalem Eğitim ve İnsan Bilimleri Dergisi, 8(2), 605-630, doi: 10.23863/kalem.2019.115
Kuli, G. ve Yıldırım, Ş. (2019). Rehberlik öğretmenlerinin okul sosyal hizmetine ihtiyaç duydukları sorun alanlarının belirlenmesi. Toplum ve Sosyal Hizmet, 30(2), 555-582.
Leung, J. & Shek, D. (2013). Parental beliefs and family functioning in Chinese families experiencing economic disadvantage in Hong Kong. International Journal on Disability and Human Development, 12(2), 151-161. https://doi.org/10.1515/ijdhd-2013-0006
Mavili-Aktaş, A. (2013). Aile danışmanlığı ve hizmet yaklaşımı. H. Acar, N. Negiz, E. Akman (Ed.). Sosyal politika ve kamu yönetimi bileşenleriyle sosyal hizmet: Temelleri ve uygulama alanları. Maya Akademi Yayınları.
Nazlı, S. (2020). Aile danışmanlığı (Gözden geçirilmiş 15. Baskı). Anı Yayıncılık.
Netting, F. E., Kettner, P. M., McMurtry, S. L., Thomas, M. L. (2017). Social work macro practice. Pearson Education Inc.
Openshaw, L. (2008). Social work in schools: Principles and practice. New York: The Guilford Press.
Öngören, H. & Katılmış, A. (2021). Çocukları suça iten nedenler ve alınması gereken önlemler: İstanbul Emniyet Müdürlüğü Çocuk Şube Müdürlüğü görevlilerinin görüş ve değerlendirmeleri. Çocuk ve Medeniyet, 6(11), 83-108. https://dergipark.org.tr/en/pub/cm/issue/67034/1047433
Özaydınlık, K. (2014). Toplumsal cinsiyet temelinde Türkiye’de kadın ve eğitim. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 0(33), 93-112. https://dergipark.org.tr/en/pub/spcd/issue/21122/227509
Özbesler, C. & Duyan, V. (2009). Okul ortamlarında sosyal hizmet. Eğitim ve Bilim, 34(154).
Özbesler, C., Bulut, I. (2013). Sosyal hizmette genelci yaklaşım ve ekolojik perspektif. In H. Acar, N. Negiz, E. Akman (Ed.). Sosyal politika ve kamu yönetimi bileşenleriyle sosyal hizmet: Temelleri ve uygulama alanları (s. 97-107). Ankara: Maya Akademi.
Özcan, K. & Balyer, A. & Yıldız, A. (2018). Ekonomik olarak dezavantajlı bölgelerde görev yapan ortaokul müdürlerinin liderlik davranışları. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 14(2), 532-547. DOI: 10.17860/mersinefd.434775
Özdemir, S., Sezgin, F., Şirin, H., Karip, E., & Erkan, S. (2010) İlköğretim okulu öğrencilerinin okul iklimine ilişkin algılarını yordayan değişkenlerin incelenmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 38, 213-224.
Özkan, Y., Çalış, N., & Sever, M. (2019). School counsellors’ perceptions towards school social work in Turkey. Trabajo Social Global-Global Social Work, 9(17), 3-19. https://doi.org/10.30827/tsg-gsw.v9i17.9075
Özkan, Y., Kılıç, E. (2014). Çocuk ve aile odaklı sorunların çözümünde okul sosyal hizmet uzmanlarının önemi: Uzmanların çocuk ve ailelerle çalışmada sahip oldukları beceriler. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 183(183), 397-412.
Polat, H. & Boydak Özan, M. (2020). Türk eğitim sisteminde fırsat ve imkân eşitliğine ilişkin öğretmen görüşleri. International Journal of Social Science Research, 9(2), 198-213. https://dergipark.org.tr/en/pub/ijssresearch/issue/57306/766567
Sağlam, H. İ. (2020). Bir değer ve eğitim merkezi olarak aile (2. Basım). Pegem Akademi Yayıncılık.
Sheafor, B. W., & Horejsi, C. R. (2006). Techniques and guidelines for social work practice (7th ed.). Allyn and Bacon.
Steinberg, L. (2013). Ergenlik (F. Çok, Çev.). Ankara: İmge Kitabevi.
Şimşek, H. (2011). Lise öğrencilerinde okulu bırakma eğilimi ve nedenleri. Eğitim Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 1(2), 27-47.
Şişman, M. (2020). Eğitimde mükemmellik arayışı: Etkili okullar (6. Baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
Tabak, H. (2021). Sağlıklı ve güvenli ortamına genel bakış. S. Özkan, B. Yavuz Tabak (Ed.). Sağlıklı ve güvenli okul yaşamı (pp. 3-24). Pegem Akademi Yayıncılık.
Teather, B. (2015). Sosyal hizmet kuram ve yöntemleri: Uygulama için bir giriş. Nika Yayınevi.
Tezcan, M. (2014). Eğitim sosyolojisi (14. Basım). Ankara: Anı Yayıncılık.
Tosun, A., Ay, M. H., & Koçak, S. (2020). Yönetici gözüyle dezavantajlı okullar: Sosyal adaletin sağlanması için çözüm önerileri. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 8(3), 980-999. https://dergipark.org.tr/en/pub/enad/issue/56216/775150
Turan, N. (2012). Birey ve aileler ile sosyal hizmet. Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği Yayın No: 21.
Walsh, F. (2017). Aile normalliği sağlığı ve işlevsizliğine dair klinik görüşler: Eksiklik perspektifinden güçlü yanlar perspektifine. F. Walsh (Ed.), M. Kaya (Çev. Ed.). Normal aile süreçleri: Büyüyen çeşitlilik ve karmaşıklık (pp. 31-64). Pegem Akademi Yayıncılık.
Yalman, E. (2019). Ebeveyn ve Akran İlişkilerinin Genç Kızlarda Madde Kullanımına Etkisi. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi (IBAD), 4 (2), 372-391. DOI: 10.21733/ibad.536682
Yavuzer, Y. (2020). Psikolojik danışma ve rehberlik alanına giriş. Ş. Işık (Ed.). Okullarda psikolojik danışma ve rehberlik (pp. 1-35). Pegem Akademi Yayıncılık.
Yeşilyaprak, B. (2015). İlk ve Ortaöğretimde Gelişimsel Rehberlik. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
Yılmaz-Fındık, L. (2016). Türkiye'de dezavantajlı başarılı öğrenciler için fark yaratan nedir? Eurasian Journal of Educational Research (EJER)(64), 91-108. doi:10.14689/ejer.2016.64.5
Zinnur-Kılıç, E. (2012). Ergenlerde şiddet kullanımı: Bireysel ve ailesel etkenler. Nöropsikiyatri Arşivi, 4, 260-265.
