Sosyal Psikoloji Kuramları Bakış Açısı ile Sporda Güdülenme
Özet
Bu çalışma, sporda güdülenme olgusunu sosyal psikolojinin temel ilkeleri, tarihsel gelişimi ve ana akım kuramsal yaklaşımları çerçevesinde kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Çalışmada, sosyal psikolojinin Antik Yunan'dan itibaren 19. yüzyılın sonlarında bilimsel bir kimlik kazanışına kadar uzanan tarihsel evrimi özetlenmekte; sosyokültürel, evrimsel, sosyal öğrenme, fenomenolojik ve sosyal bilişsel teoriler olmak üzere beş temel yaklaşım açıklanmaktadır. Spor ortamlarında güdülenmenin bireyin fizyolojik, psikolojik ve sosyal gereksinimlerinden kaynaklandığı belirtilerek bilmek, başarmak ve aktifleşmek boyutlarını içeren içsel motivasyon ile dışsal motivasyon dinamiklerinin etkileri ayrıntılandırılmaktadır. Ayrıca davranışsal olasılıkların, karar verme süreçlerinin ve sosyal etkileşimlerin sporda güdülenmedeki yeri vurgulanmaktadır. Metin boyunca Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi, Weiner’in Atıf Teorisi, Bandura’nın Sosyal Bilişsel Teorisi ve Özyeterlik Kavramı, Başarı Hedef Kuramı, Özbelirleme Kuramı ve Beklenti-Değer Kuramı spor insanı ve performans ortamları özelinde analiz edilmektedir. Bu kuramsal çerçevede sporcuların başarı ve başarısızlık yüklemeleri, ustalık ve performans iklimi odaklı hedef yönelimleri, özyeterlik algıları ile antrenör ve seyirci gibi sosyal etkenlerin davranış ve performans üzerindeki belirleyici rolleri incelenmektedir. Sonuç olarak çalışma, sportif performansın artırılması ve sürdürülebilir güdülenmenin sağlanmasında sosyal psikoloji kuramlarının sunduğu bütüncül bakış açısının önemini ortaya koymaktadır.
This study comprehensively addresses the phenomenon of motivation in sports within the framework of the fundamental principles, historical development, and mainstream theoretical approaches of social psychology. The text summarizes the historical evolution of social psychology from Ancient Greece to its acquisition of a scientific identity in the late 19th century, explaining five main approaches: sociocultural, evolutionary, social learning, phenomenological, and social cognitive theories. Stating that motivation in sports environments stems from an individual's physiological, psychological, and social needs, the effects of intrinsic motivation—encompassing dimensions of knowing, accomplishing, and experiencing stimulation—and extrinsic motivation dynamics are detailed. Furthermore, the role of behavioral contingencies, decision-making processes, and social interactions in sports motivation is emphasized. Throughout the text, Maslow's Hierarchy of Needs, Weiner's Attribution Theory, Bandura's Social Cognitive Theory and the Concept of Self-Efficacy, Achievement Goal Theory, Self-Determination Theory, and Expectancy-Value Theory are analyzed specifically regarding sportspeople and performance environments. Within this theoretical framework, athletes' attributions of success and failure, goal orientations focused on mastery and performance climates, self-efficacy perceptions, and the decisive roles of social factors such as coaches and spectators on behavior and performance are examined. Consequently, the study demonstrates the importance of the holistic perspective provided by social psychological theories in enhancing athletic performance and ensuring sustainable motivation.
Referanslar
Ajzen, I., & Fishbein, M. (1980). Understanding Attitudes and Predicting Social Behavior. New Jersey: Prentice Hall, Englewood Cliffs.
Allport, F. H. (1924). Social Psychology. Boston: Houghton Mifflin.
Augoustinos, M., Walker, I., & Donaghue, N. (2014). Social Cognition: An Integrated Introduction. USA: Sage.
Bandura, A. (1997). Self-Efficacy: The Exercise Of Control. New York: Freeman.
Bandura, A. (1994). Self-Efficacy. In V.S. Ramachaudran (ed.), Encyclopedia of Human Behavior (Vol. 4, pp. 71–81). New York: Academic Press.
Bandura, A. (1977). Self-efficacy: toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review. 84, 191-215.
Bandura, A. (2001). Social cognitive theory: An agentic perspective. Annual Review of Psychology. 52,1-26.
Bandura, A., & Adams, N. E. (1977). Analysis of self-efficacy theory of behavioral change. Cognitive Therapy and Research, 1(4), 287-310.
Bayrakçı, M. (2007). Sosyal öğrenme kuramı ve eğitimde uygulanması. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. 14(14), 198-210.
Baymur, F. (1983). Genel Psikoloji. 5. Basım. İstanbul: İnkilap Kitapevi.
Biddle, S. J. H., Hanrahan, S. J., & Sellars, C. N. (2001). Attributions: past, present, and future. In R.N. Singer, H.A. Hausenblas and C.M. Janelle (eds), Handbook of SportPsychology (pp. 444–71). New York: Wiley.
Bulgu, N. (2013). Spora katılımda toplumsal fayda: Kazakistan Ahmet Yesevi Üniversitesi öğrencileri örneği. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 18, 25-45.
Büdün, E. (2018). Milyoner (slumdog millionaire) filminin sosyal bilişsel kuram çerçevesinde çözümlenmesi. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi. 29, 151-164.
Coackley, J. (2007). Sport and Society, Issues and Controversies. USA: McGraw Hill.
Çelen, H. N. (2017). Öğrenme Psikolojisi: Kuramlar. İstanbul: İmge Kitabevi.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2013). Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior. New York: Springer Science & Business Media.
Dinç, M. (2028). Farklı Kültürlerde İletişim ve Algılama Süreci: Türk ve Avustralyalı Üniversiteli Sporculara Yönelik Isparta ve Melbourne Üniversitelerinde Karşılaştırmalı Bir Araştırma. İstanbul: Hiperyayın.
Dinç, M. ve Vona Kurt, E. (2016). “Is it not over until we say it’s over?” Turkish media’s view on the evaluation the success and failure about euro 2016 performance of Turkish national football team in terms of causal attribution. Journal of Current Researches on Social Sciences. 6(2), 239-264.
Dirmen, A. (2014). Farklı liglerde oynayan kadın futbol takımı oyuncularının başarı motivasyon düzeylerinin karşılaştırılması. Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Dörnyei, Z., & Ushioda, E. (2011). Teaching and researching motivation. Harlow, UK: Pearson Education.
Duda, J. L. (2001). Achievement goal research in sport: pushing the boundaries and clarifying some misunderstandings. In G.C. Roberts (ed.), Advances in Motivation in Sport and Exercise (pp. 129–82). Champaign, IL: Human Kinetics.
Eccles, J. (2009). Who am I and what am I going to do with my life? Personal and collective identities as motivators of action. Educational Psychologist, 44(2), 78-89.
Eccles, J. S. (2005). Subjective task values and the Eccles et al. model of achievement related choices. In A. J. Elliot & C. S. Dweck (Eds.), Handbook of Competence and Motivation (pp. 105-121). New York: Guilford.
Eccles, J. S. (1987). Gender roles and women’s achievement-related decisions. Psychology of Women Quarterly, 11(2), 135-172.
Eccles, J. S., & Wigfield, A. (2002). Motivational beliefs, values, and goals. Annual Review of Psychology. 53(1), 109-132.
Elliott, J. G., Hufton, N. R., Willis, W., & Illushin, L. (2005). Motivation, engagement and educational performance: International perspectives on the contexts for learning. New York: Palgrave McMillan.
Farr, R. (1996). The roots of modern social psychology. UK: Blackwell.
Feltz, D. L., & Chase, M. A. (1998). The measurement of self-efficacy and confidence in sport. In J.L. Duda (ed.), Advances in Sport and Exercise Psychology Measurement (pp. 65–80). Morgantown, WV: Fitness Information Technology.
Fiske, S. T., & Taylor, S. E. (1991). Social cognition. USA: Mcgraw-Hill Book Company.
Fortier, M. S., Vallerand, R. J., & Guay, F. (1995). Academic motivation and school performance: Toward a structural model. Contemporary Educational Psychology. 20(3), 257-274.
Gagne, M., & Deci, E. L. (2005). Self-determination theory and work motivation. Journal of Organizational Behavior. 26(4), 331-362.
Hagger, M., & Chatzisarantis, N. (2005). Social Psychology of Exercise and Sport. New York: McGraw-Hill.
Haines, V. A. (1988). Is Spencer's theory an evolutionary theory?. American Journal of Sociology, 93(5), 1200-1223.
Hanrahan, S. (1995). Attribution Theory in Sport Psychology: Theory, Aplications and Issues. In T Morris, J Summer (Eds.), USA: Wiley Sons Inc.
Heider, F. (1958). The Psychology of Interpersonal Relations. New York: John Wiley.
Iso-Ahola, S. (1977). Immediate attributional effects of success and failure in the field: Testing some laboratory hypotheses. European Journal of Social Psychology. 7: 275–96.
Jahoda, G. (2011). Sosyal Psikoloji Tarihi. Çev. Şeyda Başlı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
Kağıtçıbaşı, Ç. ve Cemalcılar, Z. (2014). Dünden Bugüne İnsan ve İnsanlar. 16. Basım. İstanbul: Evrim Yayınları.
Kenrick, D. T., Neuberg, S. L., & Cialdini, R. B. (2014). Social Psychology: Goals in Interaction. USA: Pearson.
Kenrick, D. T., Neuberg, S. L., & Cialdini, R. B. (2005). Social Psychology: Unraveling the Mystery. New Zealand: Pearson Education.
Maryanski, A. (2005). “Evolutionary Theory”. In G. Ritzer (ed.), Ecyclopedia of Social Theory (pp. 257-263). Thousand Oaks, CA: SAGE.
McDougall, W. (2003). An Introduction to Social Psychology. USA: Dover Publication.
McGarty, C. E., & Haslam, S. (1997). The Message of Social Psychology: Perspectives on Mind in Society. USA: Blackwell Publishing.
McAuley, E., & Blissmer, B. (2002). Self-efficacy and attributional processes in physical activity. In T.S. Horn (ed.), Advances in Sport Psychology (pp. 185–206). Champaign, IL: Human Kinetics.
Meiland, J. W. (1970). The Nature of Intention. London: Methuen.
Mullen, B., & Riordan, C. (1988). Self-serving attributions for performance in naturalistic settings: a meta-analytic review. Journal of Applied Social Psychology. 18, 3-22.
Orhan, R. ve Ayan, S. (2018). Psiko-motor ve gelişim kuramları açısından spor pedagojisi. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 523-540.
Orlick, T., & Partington, J. (1987). The sport psychology consultant: Analysis of critical components as viewed by Canadian Olympic athletes. The Sport Psychologist, 1(1), 4-17.
Öztabağ, L. (1983). Psikolojide İlk Adım. İstanbul: İnkılap ve Aka.
Perrin, R. G. (1976). Herbert Spencer's four theories of social evolution. American Journal of Sociology, 81(6), 1339-1359.
Pintrich, P. R., & De Groot, E. V. (1990). Motivational and self-regulated learning components of classroom academic performance. Journal of Educational Psychology, 82(1), 33-40.
Reeve, J. (2021). Motivasyon ve Duyguyu Anlamak. Çev. Hakan İşözen, Elif Özge Erbay, Hande Tasa. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
Richardson, D. (2014). Social Psychology for Dummies. West Sussex, UK: John Wiley & Sons, Ltd.
Ritzer, G., & Stepnisky, J. (2018). Modern Sosyoloji Kuramları. 8. Basım. Çev. Himmet Hülür. Ankara: De Ki Basım Yayın.
Roberts, G. C., & Pascuzzi, D. (1979). Causal attributions in sport: some theoretical implications. Journal of Sport Psychology. 1, 203-11.
Russell, G. W. (1993). The Social Psychology of Sport. New York: Springer-Verlag.
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Intrinsic and extrinsic motivations: Classic definations and new directions. Contemporary Educational Psychology. 25, 54-67.
Sanderson, S. K. (2001). “Evolutionary Theorizing”. In J. H. Turner (ed.), Handbook of Sociological Theory (pp. 439-455). New York: Kluwer Academic/Plenum.
Schneider, R. C., & Robert, E. B. (2006). Obtaining maximum effort and results from your athletes through motivation strategies 19(6), 27-31.
Schunk, D. H. (1995). Self-efficacy and education and instruction. In J. E. Maddux (Ed.), Self-efficacy, adaptation, and adjustment: Theory, research, and application (pp. 281-303). New York: Plenum Press.
Schunk, D. H., & Pajares, F. (2005). Competence perceptions and academic functioning. In A. J. Elliot & C. S. Dweck (Eds.), Handbook of competence and motivation (pp. 85-104). New York: Guilford Press.
Seippel, Ø. (2006). The Meanings of Sport: Fun, Health, Beauty or Community?. Sport in Society, 9(1), 51–70.
Suls, J., & Wills, T. A. (1991). Social Comparison: Contemporary Theory and Research. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.
Tengilimoğlu, D., Işık, O. ve Akbolat, M. (2017). Sağlık İşletmeleri Yönetimi. Gen. 8. Basım. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
Theodorakis, Y. (1995). Effects of self-efficacy, satisfaction, and personal goals on swimming performance. The Sport Psychologist. 9, 245-53.
Toros, T. (2002). Elit ve elit olmayan erkek basketbolcularda hedef yönelimi, güdüsel (motivasyonel) iklim ve yaşam doyumu. Spor Bilimleri Dergisi. 13(3), 24-36.
Tutaş, S. (2011). Üniversite Öğrencilerinin Başarı Hedef Yönelimlerinin Çeşitli Değişkenler Açısından İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. Ankara.
Ünlü, S. (2014). Sosyal Psikoloji. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Wallace, R. A., & Wolf, A. (2012). Çağdaş Sosyoloji Kuramları: Klasik Geleneğin Genişletilmesi. 8. Basım. Çev. Leyla Elburuz, M. Rami Ayas. Ankara: Doğu Batı Yayınları.
Watkinson, E. J., Dwyer, S. A., & Nielsen, A. B. (2005). Children theorize about reasons for recess engagement: Does expectancy-value theory apply?. Adapted Physical Activity Quarterly, 22(2), 179-197
Weinberg, R. S., & Gould, D. (2019). Sağlık İşletmeleri Yönetimi. Gen. 8. Basım. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
Weiner, B., Heckhausen, H., Meyer, W. U., & Cook, R. E. (1972). Causal ascriptions and achievement motivation: a conceptual analysis and reanalysis of locus of control. Journal of Personality and Social Psychology. 21, 239-48.
Whetten, A. D., & Cameron, K. S. (1995). Developing Management Skills (Third edition). New York: Harper Collins Collage Publishers.
White, R. W. (1959). Motivation reconsidered: the concept of competence. Psychological review. 66(5), 297-333.
Wigfield, A., Eccles, J. S., Roeser, R. W., & Schiefele, U. (2008). Development of achievement motivation. W. Damon & R. M. Lerner (Ed.). In Child and adolescent development: An advanced course (p. 406-434). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.
Wigfield, A., Eccles, J.S., Schiefele, U., Roeser, R., & Davis-Kean, P. (2006). Development of Achievement Motivation. W. Damon & N. Eisenberg (Ed.). Handbook of child psychology In (p. 933-1002). Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons, Inc.
Wigfield, A., & Eccles, J. S. (2000). Expectancy–value theory of achievement motivation. Contemporary Educational Psychology. 25(1), 68-81.
Wigfield, A., & Cambria, J. (2010). Students’ achievement values, goal orientations, and interest: Definitions, development, and relations to achievement outcomes. Developmental Review. 30(1), 1-35.
Vallerand, R. J. (2007). A hierarchical model of intrinsic and extrinsic motivation in sport and exercise. In M. S. Hagger & N. L. D. Chatzisarantis (Eds.), Intrinsic motivation and self-determination in exercise and sport (pp. 255–279,356–363). Champaign, IL: Human Kinetics.
Vallerand, R. J., & Fortier, M. S. (1998). Measures of intrinsic and extrinsic motivation in sport and physical activity: A review and critique. Advances in Sport and Exercise Psychology Measurement. 91-101.
Voigt, D. (1998). Spor Sosyolojisi. Çev. Ayşe Atalay. İstanbul: Aklın Yayınları.
Yazgan İnanç, B. ve Yerlikaya, E. E. (2016). Kişilik Kuramları. 11. Basım. Ankara: Pegem Akademi.
Yeşilyaprak, B. (2018). Gelişim ve Öğrenme Psikolojisi. Ankara: Pegem A Yayıncılık.
