Keykubadiye Sarayı Tek Renk Sırlı Çinileri (2014-2019) Monochrome Tiles of Keykubadiye Palace (2014-2019)
Özet
Kayseri’de konumlanan ve I. Alaeddin Keykubad tarafından 1220’li yılların ortalarında inşa ettirilen Keykubadiye Sarayı, 1243 yılındaki Kösedağ Savaşı sonrasında Moğol tahribatına uğramış, günümüze yalnızca Dört Kemerli Yapı ve Tonozlu Yapı kalıntıları ulaşabilmiştir. Prof. Dr. Ali Baş başkanlığında 2014-2019 yılları arasında yürütülen kazı çalışmalarında elde edilen zengin çini buluntuları içerisinde en yoğun grubu tek renk sırlı çiniler oluşturmaktadır. Selçuklu çini sanatında 12. yüzyıldan itibaren kullanılan kuvars, beyaz kil ve sırça karışımlı "fritware" hamur tarifine uygun olarak imal edilen bu çinilerin hamur renkleri çoğunlukla krem, nadiren beyaz tonlarındadır; dokuları geniş gözenekli olup et kalınlıkları 1.8 ile 3.4 cm arasında değişmektedir. Renk çeşitliliğinde başta turkuazın farklı tonları ağırlıkta olmak üzere lacivert (kobalt mavisi), yeşil ve patlıcan moru sır renkleri tespit edilmiştir. Formlarına göre yapılan sınıflandırmada kare-dikdörtgen, altıgen, baklava dilimi, haç kolu, üçgen, yıldız ve Anadolu Selçuklu mimarisinde oldukça nadir rastlanan yuvarlak biçimli çiniler olmak üzere yedi farklı form belirlenmiştir. Sayıca çoğunluğu oluşturan kare-dikdörtgen örneklerle birlikte bu tek renk sırlı çinilerin; saray duvarlarında ana kompozisyonları çevreleyen çerçeve, süpürgelik veya sıraltı, lüster ve minai çiniler arasında geometrik bağlantı ile derinlik algısı sağlayan mimari kaplama unsurları olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır.
Keykubadiye Palace, located in Kayseri and built by I. Alaeddin Keykubad in the mid-1220s, suffered Mongol destruction following the Kösedağ War in 1243, with only the ruins of the Four-Arched Structure and the Vaulted Structure surviving to the present day. Among the rich tile finds obtained during the excavations conducted between 2014 and 2019 under the direction of Prof. Dr. Ali Baş, monochrome glazed tiles constitute the most intensive group. Produced in accordance with the "fritware" paste formula composed of quartz, white clay, and frit used in Seljuk tile art since the 12th century, the paste color of these tiles is mostly cream and rarely white, with a wide-porous texture and body thicknesses ranging between 1.8 and 3.4 cm. In terms of color variety, glaze colors of cobalt blue, green, and aubergine purple were identified, with various shades of turquoise being the most predominant. In the classification made according to their forms, seven distinct forms were identified: square-rectangular, hexagonal, rhombus, cross-arm, triangular, star, and circular tiles, the latter being quite rarely encountered in Anatolian Seljuk architecture. Along with the square-rectangular examples that constitute the numerical majority, it is understood that these monochrome glazed tiles were utilized as architectural cladding elements on palace walls—serving as frames surrounding main compositions, skirtings, or providing geometric connections and a sense of depth between underglaze, lustre, and minai tiles.
Referanslar
Arcasoy, Ateş. (1983). Seramik teknolojisi. İstanbul: Marmara, Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi Yayınları.
Aslanapa, Oktay. (1965). Kayseri’de Keykubadiye köşkleri kazısı (1964). Türk Arkeoloji Dergisi XIII/1, Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Eski Esereler ve Müzeler Genel Müdürlüğü Yayını.
Arık, Rüçhan. (2000). Kubad Abad, Selçuklu saray ve çinileri. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Arık, Rüçhan. (2007). Anadolu Selçuklu saraylarında çini. Anadolu toprağının hazinesi çini, Selçuklu ve Beylikler Çağı çinileri. İstanbul: Kale Grubu Kültür Yayınları, 219-398.
Baş, Ali. (2017; 23- 27). 2015 yılı Keykubadiye sarayı kazısı. 38. Kazı Sonuçları Toplantısı. Ankara: II, 63-78.
Baş, A. (2017). Keykubadiye sarayı kazısı. Arkhe, İstanbul, 3, 34-37.
Baş, A. & Dursun, Şükrü. (2017). Keykubadiye Sarayı 2014 yılı sondaj çalışması. XX. Uluslararası Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri içinde (s.87-105). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları.
BAŞ, A., Dursun, Ş. & Özdemir, Yurdagül. (2017). Keykubadiye Sarayı sondaj çalışması çini buluntuları. Uluslararası XVIII. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri içinde (s.105-123). Aydın: Efeler Belediyesi Kültür Yayınları.
BAŞ, A., Duran, R. Dursun, Ş. & Kayın, A. (2017). Keykubadiye Sarayı kazısı 2017 yılı buluntuları, Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları. XXIII, Trakya, 125-149.
BAŞ, A., Duran, Remzi. & Dursun, Ş. (2018). 2016 yılı Keykubadiye Sarayı kazısı. 39. Kazı Sonuçları Toplantısı, I, Bursa. 395-410.
BAŞ, A., Duran, R. Dursun, Ş. & Kayın, A. (2019). 2017 yılı Keykubadiye Sarayı kazısı. 40. Kazı Sonuçları Toplantısı, Ankara, I ,103-126.
Baş, A. (2019). Tarihi kaynaklar ve kazılar ışığında bir Selçuklu sarayı Keykubadiye. USAD. 10, 51-78.
BAŞ, A., Duran, Remzi., Dursun, Ş., Dursun Necla., & Bağırlı Rasim (2020). 2018 yılı Keykubadiye Sarayı kazısı. 41. Kazı Sonuçları Toplantısı. (s. 95-112). II, Ankara: T.C Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Baş, A. (2021). Keykubadiye Sarayı. Selçuklu Dönemi saraylar ve köşkler, Konya: Selçuklu Belediyesi, 300-348.
BAŞ, A., Duran, Remzi., Dursun, Ş. & Dursun Necla. (2021). Keykubadiye Sarayı Haç formlu çinileri. 24. Uluslararası Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Kitabı (s.162-181), Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Yayınları.
Bozer, Rüstem. (2007). Selçuklu Devri levha çinilerinde form, duvar kaplama tasarımlarına yönelik tespitler ve fırınlama sonrası yapılan bazı işlemler. (Rüçhan Arık & Oluş Arık (Ed.), Anadolu toprağının hazinesi çini ve Selçuklu ve Beylikler Çağı çinileri (s.191-207). İstanbul: Kale Grubu Kültür Yayınları.
Çeken, Muharrem. (2007). Selçuklu ve Beylikler Devri çinilerinde malzeme, teknik ve fırınlara dair bazı tespitler. (Rüçhan Arık & Oluş Arık (Ed.), Anadolu toprağının hazinesi çini Selçuklu ve Beylikler Çağı çinileri (s.13-23). İstanbul: Kale Grubu Kültür Yayınları.
Dursun, Ş. (2021). Keykubadiye Sarayı geometrik süslemeli sıraltı çinileri. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14, 37, 639-675.
İbni, Bibi. (1997). El evamirü'l–ala'iye fil umuri'l–ala'iye (C. I). (Mürsel Öztürk. Çev.), Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
Karal, Nilüfer. (2012). Alara Kazısı çini buluntuları, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya.
Kerîmüddin Mahmud-i Aksarayî. (2000). Müsâmeretü’l-ahbâr. (Öztürk, M. Çev.) Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Oral, M. Zeki. (1953). Kayseri’de Keykubadiye Sarayları. Belleten, XVII/ (1953), 501-517
