Türkiye’de Yerel Yönetimlerin Tarihsel Gelişimi ve Yeniden Yapılanması Üzerine Bir İnceleme
Özet
Bu çalışma, Türkiye’de yerel yönetimlerin Osmanlı Devleti’nden Cumhuriyet dönemine kadar uzanan tarihsel gelişimini, geçirdiği reformları ve yeniden yapılanma süreçlerini incelemektedir. Osmanlı Dönemi’nde Tanzimat öncesinde yerel hizmetler kadılar, esnaf loncaları ve vakıflar gibi geleneksel kurumlar vasıtasıyla yürütülürken; Tanzimat sonrasında Fransa modeli örnek alınarak 1855 yılında İstanbul Şehremaneti’nin ve ardından 1857’de Altıncı Daire-i Belediye’nin kurulmasıyla modern belediyecilik anlayışının temelleri atılmıştır. Cumhuriyet Dönemi’nde ise başlangıçta Osmanlı’dan devralınan güçlü merkeziyetçi yapı sürdürülmüş, 1930’lu yıllardan itibaren çıkarılan yasal düzenlemeler ve anayasalarla yerel idarelerin idari yapısı biçimlendirilmiştir. 1980’li yıllardan itibaren yapılan reform çalışmalarıyla 1984’te büyükşehir belediyesi sistemine geçilmiş; 2004 ve 2005 yıllarında yürürlüğe giren 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu, 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu ve 5393 sayılı Belediye Kanunu ile yerel yönetimlerin idari ve mali özerklikleri güçlendirilmiştir. 2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı Kanun ise büyükşehir belediyelerinin sınırlarını il mülki sınırlarına genişletmiş, bu illerdeki il özel idarelerini ve köy tüzel kişiliklerini kaldırarak köyleri mahalleye dönüştürmüştür. Sonuç olarak, yapılan yasal düzenlemeler yerel demokrasinin gelişimine katkı sunmuş olsa da idari vesayet denetiminin ağırlığı, finansal bağımlılık ve yerelde merkezileşme gibi sorunlar varlığını korumaktadır; bu doğrultuda özerklik ile idari vesayet arasında dengenin kurulduğu, katılımcı ve şeffaf bir yönetim anlayışının içselleştirilmesi büyük önem taşımaktadır.
This study examines the historical development, reforms, and restructuring processes of local governments in Turkey spanning from the Ottoman Empire to the Republican era. In the Ottoman period, prior to the Tanzimat, local services were carried out through traditional institutions such as kadis, guild organizations, and foundations; following the Tanzimat, inspired by the French model, the foundations of modern municipal governance were laid with the establishment of the Istanbul Şehremaneti in 1855 and subsequently the Sixth Municipal District in 1857. In the Republican Era, the strong centralist structure inherited from the Ottoman Empire was initially maintained, and the administrative framework of local administrations was shaped through legal regulations and constitutions enacted from the 1930s onward. Through reform efforts initiated in the 1980s, the metropolitan municipality system was introduced in 1984; the administrative and financial autonomy of local governments was further strengthened with Metropolitan Municipality Law No. 5216, Special Provincial Administration Law No. 5302, and Municipality Law No. 5393, which came into force in 2004 and 2005. Law No. 6360 enacted in 2012 expanded the boundaries of metropolitan municipalities to provincial borders, abolishing special provincial administrations and village legal entities in these provinces and converting villages into neighborhoods. In conclusion, although legal regulations have contributed to the development of local democracy, issues such as heavy administrative tutelage, financial dependence, and local centralization persist; accordingly, establishing a balance between autonomy and administrative tutelage while internalizing a participatory and transparent approach to governance remains of vital importance.
Referanslar
Annak, C. (2010). Mahalli idareler açısından idari vesayet müessesesine bir bakış. Birlik, 70, 30-35.
Arıkboğa, E. (2012). Büyükşehir belediye modeli ve reform. Marmara Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2, 1-32.
Arslan, N. T. (2008). Yerelleşme, özerklik ve demokratikleşme açısından mahalli idareler hakkında bir değerlendirme. C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, 32/2, 263-282.
Arslan, N. T. (2005). İdari ve Mali Paylaşım Açısından Merkezi Yönetim Yerel Yönetim İlişkileri. I. Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 33, 189-208.
Aslan, Z. (1989). İdari denetim biçimleri. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Bölümü, İstanbul.
Aydınlı, H. İ. (2003). 1980 sonrası Türk belediye sisteminde Türk belediye sisteminde yeni liberal ve desentralist eğilimler. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5/1, 73-86.
Baharçiçek, A. (2013). 6360 Sayılı büyükşehir belediye yasası ile yerel yönetimler yapısında yapılan değişikliklerin Türkiye’nin demokratikleşme süreci üzerindeki etkileri. KAYSEM-8 Kuramdan Uygulamaya Yerel Yönetimler ve Kentsel Politikalar, Y.Bulut ve diğerleri (Der.), (223-229), Ankara: Pegem Akademi.
Bayındır, M. S. (2007). İdari denetim olarak idari vesayet. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Anabilim Dalı, Ankara.
Bilgiç, V. & Gül, K. (2010). Türkiye’de yerelleşme politikaları. vıı kamu yönetimi forumu: Küreselleşme Karşısında Kamu Yönetimi Bildiriler Kitabı, (ss: 612-626) Kahramanmaraş,
Bingöl, Y.,Yazıcı E. & Büyükakın, T. (2013). İl sınırında büyükşehir belediye Modeli Kocaeli deneyimi. Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Basın Yayın ve Halkla İlişkiler Dairesi Başkanlığı Yayınları, Yayın No: 38, Kocaeli.
Cenikli, E. (2011). türkiye’de mali yerelleşme anlayışına tarihsel bir bakış. Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 6/II, 1-14.
Çağdaş,T. (2011). Türkiye’de Yerel Yönetimlerde İdari Özerklik. Marmara Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, XXX/I, 391-416.
Çelik, V., Çelik, F. & Usta, S. (2008). Yerel demokrasi ve yerel özerklik ilişkisi. Niğde Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 1/2, 7-104.
Çeliksoy, E. & Alkış Ü. (2020), Rusya ile Türkiye’de yerel yönetimler ve reform, Kamu Yönetimi ve Politikaları Dergisi, 1(2), 18-33.
Çetin, S. (2009). Yerel yönetim birimi olarak Türkiye’de il özel idareleri. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25, 249-258.
Çetinkaya, Ö. & Demirbaş, T. (2010). Belediye gelirlerinin analizi ve mali özerklik açısından değerlendirilmesi. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Maliye Araştırma Merkezi Konferansları, 53, 1-18.
Çimen, A. (2011). Sorgulanması gereken bazı yerel yönetim mitleri. İdarecinin Sesi Dergisi, 146, 27-31.
Çukurçayır, M. A. (2009). Küreselleşme ve Türkiye’de yerel yönetimler. Türkiye Belediyeler Birliği, Ankara: Gökçe Ofset.
Demir, H & Karakütük, M. (2003). Yerel yönetimler ve hizmette yerellik: Subsidiarite ilkesi. Bilgi Dergisi, 7/2, 65-77.
Demirtaş, M. (2005). Yerel yönetimlerin idari özerkliği ve idari vesayet. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla.
Emini, F. T. (2009). Türkiye’de yerel yönetimler reformunun iç ve dış dinamikleri. Celal Bayar Üniversitesi İİBF, Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 16/2, 31- 48.
Gençoğlu, M. (2011). 1864 ve 1871 vilayet nizamnamelerine göre osmanlı taşra idaresinde yeniden yapılanma. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2/1, 29-50.
Görmez, K. (2000). Demokratikleşme Açısından Merkezi Yönetim-Yerel Yönetim İlişkileri. G.Ü. İ.İ.B.F. Dergisi, 4, 81-88.
Görmez, K. (1997). Yerel demokrasi ve Türkiye. Ankara: Vadi Yayınları.
Göymen, K. (1983). Türkiye’de yerel yönetimin yeniden yapılaşması. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, (49-63), 528, Ankara: A.Ü. S.B.F. ve Basın- Yayın Yüksek Okulu Basımevi.
İzci, F. & Turan, M. (2013). Türkiye’de büyükşehir belediyesi sistemi ve 6360 sayılı yasa ile büyükşehir belediyesi sisteminde meydana gelen değişimler: Van Örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 18/1, 117-152.
Karaarslan, M. (2007). Türkiye’de yerel yönetimler reformu bağlamında yerel yönetimlerin özerkliği ve denetimi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Karabulut, K., Polat, D. & Bakkal, H. (2007). Özel idarelerin il ekonomilerindeki yeri ve önemi üzerine bir uygulama. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 21/2, 67-93.
Keleş, R. (1995). Yerel demokrasi için yargı güvencesi. SBF Dergisi, 50/3-4, 251-256.
Kırışık, F. (2013). Kamu yönetiminin yeniden örgütlenmesi ve kamu hizmetlerinin yürütülmesinde yerellik İlkesi ve Türkiye’de uygulanabilirliği. A. Kubaş ve E. Albayrakoğlu (Ed.), Namık Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Metinleri, 5, 1-18.
Koçak, Y. (2013). Türkiye’de yerel yönetimler. Ankara: Siyasal Kitabevi.
Korkmaz, Z. (2009). Yerel yönetimlerde özerklik ve idari vesayet denetimi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
Meriç, O. (1983). Anayasalarda mahalli idarelerle ilgili ilkeler ve idari vesayet. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 528, (ss: 29-47), A.Ü. S.B.F. ve Basın- Yayın Yüksek Okulu Basımevi, Ankara.
Muratoğlu, T. (2011). Avrupa yerel yönetimler özerklik şartı ve Türk hukuku. İÜHFM, LXIX/1-2, 737-776.
Negiz, N. (2007). Türkiye’de büyükşehir belediyelerde hizmet etkinliği ve eğitim ilişkisi: Alan Araştırması ve bir model önerisi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
Ökmen, M. & Parlak, B. (2013). Kuram ve uygulamada yerel yönetimler –kavramlar, yaklaşımlar, yapılar ve mevzuat. Ankara: Orion Kitabevi.
Ökmen, M. & Özer, B. (2013). Türkiye’de yerel yönetimler: yapısal-işlevsel görünüm, sorunlar ve arayışlar. Türk Dünyasında Yerel Yönetimler, (15-60), İstanbul: Türk Dünyası Belediyeler Birliği Yayını.
Öner, Ş. & Yıldırım, U. (2002). 1963’den 2002’ye: kalkınma planlarında Türk yerel yönetimlerinin dönüşümü. Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, XXXI/2, 239-278.
Özel, M. (2010). Kamu yönetiminde kriz ve Türk yerel yönetimlerinde yeniden yapılanma. Niğde Üniversitesi İİBF Dergisi, 3/1, 12-29.
Özgür, H. & Yavuzçehre, P. S. (2016), Türkiye’nin büyükşehir belediyesi sistemi: 1982-2015, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 903-926.
Sarıçiçek, E. (2010). Yerel yönetimlerin güçlendirilmesi ve son dönemlerde yapılan yetki devirleri’nin Avrupa yerel yönetimler özerklik şartı (AYYÖŞ) açısından ele alınması. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bolu.
Şahin, K. (2011). Belediye hizmetleri ve hizmet kalitesine yönelik vatandaş memnuniyetinin ölçümü (Konya il örneği). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Karaman.
Şengül, R. (2013). Yerel yönetimler. Kocaeli: Umuttepe Yayınları.
Şensoy, B. (2010). Yerel özerklik ve yerel yönetimler üzerindeki idari vesayet. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Tortop, N., Aykaç, B., Yayman, H. & Özer, M.A. (2008). Mahalli idareler. 2. Basım, Ankara: Nobel Yayın ve Dağıtım.
Uzan, H.K. & Taş, İ.E. (2022), Türkiye’de 6360 Sayılı Yasa kapsamında yerel kalkınmanın incelenmesi, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(2), 317-338.
Yayla, Y. (1984). Anayasalarımızda Yönetim ilkeleri tevsi-i mezuniyet ve tefrik-i vezaif. İstanbul Üniversitesi Yayın No: 3214, Siyasal Bilimler Fakültesi Yayın No: 15, İstanbul: Güryay Matbaası.
