Tarihsel Süreçte Engellilerin Spora Katılımlarında Yaşanan Değişimi Anlamak
Özet
Bu çalışma, tarihsel süreç içerisinde toplumların değişen engellilik anlayışları ve engellilik modelleri çerçevesinde engelli bireylerin spora katılımlarında yaşanan dönüşümü detaylı bir şekilde incelemektedir. Antik Çağ ve Orta Çağ boyunca dini, felsefi ve kültürel inanışların etkisiyle şekillenen geleneksel engellilik modeli hakim olmuş; mükemmel beden ideali, estetik kaygılar ve savaşa hazırlık odaklı spor anlayışı nedeniyle engelliler toplumdan, sosyal yaşamdan ve sportif faaliyetlerden tamamen uzak tutulmuştur. 19. yüzyılda modern sporların ortaya çıkışıyla birlikte rekabet, yüksek performans ve rekor kırma prensipleri öne çıkmış, bu dönemde tıbbi modelin etkisiyle engelliler yalnızca tedavi ve rehabilitasyon gerektiren hastalar olarak değerlendirilmiştir. 19. yüzyılın sonlarında işitme engellilerin spor kulüpleri kurarak örgütlenmesi ve Deaflympics ile başlayan ilk adımlar, II. Dünya Savaşı sonrasında Dr. Ludwig Guttmann'ın Stoke Mandeville Hastanesi'nde başlattığı tekerlekli sandalye sporlarıyla yeni bir ivme kazanmıştır. 1960 Roma Paralimpik Oyunları ile uluslararası düzeyde kurumsallaşan bu süreç, BM ve DSÖ gibi kuruluşların farkındalık çalışmaları ile sosyal, biyopsikososyal ve insan hakları modellerinin gelişmesi sayesinde büyük bir ilerleme kaydetmiştir. Günümüzde engelli sporu, sadece sağlığı iyileştirme amacı taşımayıp uyarlanmış beden eğitimi, kapsayıcı spor politikaları ve gelişen yardımcı teknolojiler aracılığıyla elit düzeyde rekabete dayalı küresel bir nitelik kazanmıştır.
This study examines in detail the transformation in the participation of individuals with disabilities in sports throughout history within the framework of changing societal perceptions of disability and disability models. Throughout Antiquity and the Middle Ages, the traditional disability model shaped by religious, philosophical, and cultural beliefs prevailed; due to the understanding of sports centered on the ideal of a perfect body, aesthetic concerns, and preparation for war, individuals with disabilities were completely excluded from society, social life, and sports activities. With the emergence of modern sports in the 19th century, principles of competition, high performance, and record-breaking came to the fore, and under the influence of the medical model during this period, disabled individuals were viewed merely as patients requiring medical treatment and rehabilitation. The initial steps that began in the late 19th century with the organization of deaf individuals establishing sports clubs and the creation of Deaflympics gained new momentum after World War II through wheelchair sports initiated by Dr. Ludwig Guttmann at Stoke Mandeville Hospital. Institutionalized internationally with the 1960 Rome Paralympic Games, this process made significant progress thanks to awareness efforts by international organizations such as the UN and WHO, alongside the adoption of social, biopsychosocial, and human rights models. Today, disability sports no longer serve solely for rehabilitation purposes but have assumed a global character based on elite-level competition through adapted physical education, inclusive sports policies, and advancing assistive technologies.
Referanslar
Devlieger P. J. Generating a cultural model of disability. In 19th Congress of the European Federation of Associations of Teachers of the Deaf (FEAPDA).2005. (pp. 14-16).
Burcu E. Türkiye'deki engelli bireylere ilişkin kültürel tanımlamalar: Ankara örneği. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2011; 28(1): 37-54.
DePauw K. P. The (1n) visibility of disability: Cultural contexts and “sporting bodies”. Quest. 1997; 49(4): 416-430.
Talimciler A, Koca C, Spor Sosyolojisi I. Koca C (ed.) Sporda Psikososyal Alanlar I içinde. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını; 2020. p.37-57.
Nixon II H. Sport in a changing world. 2nd Edition: Routledge; 2015.
Marcellini A. The extraordinary development of sport for people with dis/abilities. What does it all mean?. Alter, 2018; 12(2): 94-104.
Munyi C. W. Past and present perceptions towards disability: A historical perspective. Disability studies quarterly, 2012; 32(2). DOI: 10.18061/dsq.v32i2.3197
Doğan M. Çavuşoğlu T. Engelli Bireylerin Yasal Haklarının Tarihsel ve Toplumsal Temelleri. Gürgür H (ed.) Engelli Mevzuatı ve Meslek Etiği içinde. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını; 2019. p. 33-50.
Erol Karaca Z. Engellilik Modelleri Çerçevesinde Engelliliği Anlamak. Babacan H (ed.) İktisadi, İdari Ve Sosyal Bilimler. Teori, Güncel Araştırmalar ve Yeni Eğilimler 3 içinde. Isparta: Cetinje, Montenegro; 2021. p. 286-311.
Retief M, Letšosa R. Models of disability: A brief overview. HTS Teologiese Studies/Theological Studies, 2018; 74(1): 1-8.
Şahin Ş, Aksoy V. Engellilere Yönelik Sunulan Bakım ve Rehabilitasyon Hizmetlerinin Tarihçesi: Dünya ve Türkiye. Diken İ.H. (ed.) Bakıma Gereksinimi Olan Engelli Bireyler I içinde. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını; 2018. p. 23-33.
Degener T. Disability in a Human Rights Context. Laws, 2016; 5(35): 1-24. doi:10.3390/laws5030035.
Ballas J, Buultjens M, Murphy G, et al. Elite-level athletes with physical impairments: Barriers and facilitators to sport participation. Disability & society, 2022; 37(6): 1018-1037.
Berghs M, Atkin K, Hatton C, et al. Do disabled people need a stronger social model: a social model of human rights?. Disability & Society, 2019; 34(7-8): 1034-1039.
Hogan A. J. Social and medical models of disability and mental health: evolution and renewal. CMAJ, 2019; 191(1): p. E16-E18.
Akdoğan R. Ülker Tümlü G. Engelli Ruh Sağlığı ve İlişkili Kavramlar. Akdoğan R (ed.) Engellilerde Ruh Sağlığı içinde (3-21). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını; 2018. p. 3-21.
Çetin B. I. Antik Çağ’dan Sanayi Devrimi’ne Batı Dünyasında Engellilik Tarihi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2016; 19(36): 167-184.
Yıldıran İ. Antikiteden Moderniteye Olimpiyat Oyunları: İdealler ve Gerçekler, Hece (Batı medeniyeti Özel Sayısı), 2014; 18(210-212): 555-570.
Yıldıran İ, Şinoforoğlu O. T. Spor Tarihi I. Koca C (ed.) Sporda Psikososyal Alanlar I. içinde. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını; 2020. p. 3-26.
Subaşıoğlu F, Fenge Z. Z. A. Dünyada ve Türkiye'de Fiziksel Engellilik: Zaman Çizelgesi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2020; 11(2): 97-109.
Tekin A, Tekin G, Antik Yunan Dönemi: Spor Ve Antik Olimpiyat Oyunları. Tarih Okulu Dergisi (TOD). 2014; 7(18); 121-140.
Memiş U. A. Yıldıran İ. Batı Kültürlerinde Kadınların Spora Katılımlarının Tarihsel Gelişimi. Gazi Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi. 2011; 16(3): 17-26. https://dergipark.org.tr/en/pub/gbesbd/issue/28052/305080
Terlemez M, Modern Sporun Sosyolojik ve Tarihsel Temelleri. Kafkas Üniversitesi Spor Bilimleri Dergisi. 2022; 2 (1): 16-25.
Lundquist Wanneberg P. Gymnastics as remedy: a study of nineteenth century Swedish Medical Gymnastics. Athens Journal of Sports, 2018; 5(1): 33-52.
DePauw K. Disability sport: Historical context. In Disability and youth sport. 2009, Routledge: (pp.23-35).
Thorpe H, Wheaton B, ‘Generation X Games’, action sports and the Olympic movement: Understanding the cultural politics of incorporation. Sociology, 2011; 45(5): 830-847.
Lenskyj H. J. Women’s Olympics: Protest, strategy or both?. In Sport, protest and globalisation. 2016, Palgrave Macmillan, London. (pp. 35p50).
Chatziefstathiou D. Paradoxes and contestations of Olympism in the history of the modern Olympic Movement. Sport in Society. 2011; 14(03): 332-344.
Marcellini A, Vidal M, Ferez S, et al. La chose la plus rapide sans jambes. Politix,2010; 23(2): 139-165.
De Léséleuc E, Issanchou D. Sport and disability: Pistorius does not fit with the categories. International Review of Sociology. 2016; 26(3): 513-528.
Gérard Simon. The paralympic movement from 1944 to 2016 : a processual analysis of institutional creation, maintenance and change. Université catholique de Louvain. Prom. : Zintz, Thierry; 2016; p. 1-226 http://hdl.handle.net/2078.1/176677.
Peers D. (Dis) empowering Paralympic histories: absent athletes and disabling discourses. Disability & Society, 2009; 24(5): 653-665.
DePauw K. P. Gavron S. J. Disability sport. Human Kinetics.2005.
Wilson PE, Clayton GH, Sports and disability. Pm&r, 2010; 2(3): S46-S54.
Eichberg H. Disabled people in play. Toward an existential and differential phenomenology of moving with dis-ease. Physical Culture and Sport. 2015; 65(1): 14-23.
Mauerberg-deCastro E, Campbell D. F, Tavares C. P. The global reality of the Paralympic Movement: Challenges and opportunities in disability sports. Motriz: Revista de Educação Física, 2016; 22(3); 111-123.
Kolotouchkina O, Llorente-Barroso C, García-Guardia M. L, et al. Disability, sport, and television: Media visibility and representation of Paralympic Games in news programs. Sustainability, 2020; 13(1): 256. https://doi.org/10.3390/su13010256
TMPK. Türkiye Milli Paralimpik Komitesi. Olimpik Hareketin Tarihçesi 2022. (19/11/2022 tarihinde http://www.tmpk.org.tr/kurulusu/?doing_wp_cron=1668873487.9482860565185546875000 adresinden ulaşılmıştır).
IOC. International olympic committee. Celebrating Pierre de Coubertin: the French genius of sport who founded the modern Olympic Games 2022.(16/11/2022 tarihinde https://olympics.com/ioc/news/celebrating-pierre-de-coubertin-the-french-genius-of-sport-who-founded-the-modern-olympic-games adresinden ulaşılmıştır).
Blauwet C, Willick S. E. The Paralympic Movement: using sports to promote health, disability rights, and social integration for athletes with disabilities. Pm&r, 2012; 4(11): 851-856.
Lantz E, Marcellini A. Sports games for people with intellectual disabilities. Institutional analysis of an unusual international configuration. Sport in Society, 2018; 21(4): 635-648.
WHO. World Health Organization. Disability and health 2022. (19/11/2022 tarihinde https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/disability-and-health adresinden ulaşılmıştır).
McNamee M. J. Paralympism, Paralympic values and disability sport: a conceptual and ethical critique. Disability and Rehabilitation,2017; 39(2): 201-209.
IPC. International Paralympic Committee Classification 2022. (08/11/2022 tarihinde https://www.paralympic.org/classification/faq adresinden ulaşılmıştır).
Winnick JP. Uyarlanmış Beden Eğitimi ve Spor. (Ferda Gürsel, Çev. Ed.). İstanbul: Ekin Kitap; 2017.
Doll-Tepper G. International developments in sport for persons with disability. Special Issue of Journal of Brazilian society of adapted motor activity. ISAPA. 2007. 12, (pp. 7-13).
Rum L, Sten O, Vendrame E, et al. Wearable sensors in sports for persons with disability: a systematic review. Sensors, 2021; 21(5): 1858. https://doi.org/10.3390/s21051858
Holt R. Women, men and sport in France, c. 1870-1914: an introductory survey. Journal of Sport History. 1991; 18(1): 121-134.
Yılmaz A, Mirze F, Kırımoğlu H. Engelli Bireylerin İhtiyaçlarına Yönelik İşletmecilik Anlayışı. Ilkım M, Beltekin E, (ed.) Sporda Yeni Akademikçalışmalar-5 içinde. Ankara: Akademisyen Kitabevi; 2020. p. 9-39.
